Hugo Claus was een Belgische kunstenaar, geboren in Brugge op 5 april 1929 en overleden in Antwerpen op 19 maart 2008. Hij was schrijver, dichter, toneelschrijver, schilder en filmregisseur. Claus wordt beschouwd als een van de belangrijkste romanschrijvers van Vlaanderen. Zijn oeuvre omvatte meer dan 295 werken, exclusief vertalingen.
In zijn werk wisselden thema’s en registers sterk: van tragisch tot burlesk en van alledaagse banaliteit tot sublieme liefde. Terugkerende motieven waren onder meer moederliefde, de haat tegenover de afwezige vader, seksualiteit, katholiek schuldgevoel, clericale autoriteit en hypocrisie. Ook de ambigue houding van veel Vlamingen tegenover de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog en de bekrompenheid van de kleine burgerij in het naoorlogse Vlaanderen kwamen aan bod. Claus vermengde autobiografische elementen met universele thema’s, en zijn werken lieten vaak meerdere lezingen toe, van ontspannende lectuur tot diepgaande sociale en menselijke observatie. Zijn toneelwerk werd gekenmerkt door realisme en een tragikomische benadering. Daarnaast schreef hij drie libretti en vertaalde en bewerkte hij talrijke klassieke en eigentijdse toneelstukken.
- Welke thema’s en stijlkenmerken bepaalden het werk van Hugo Claus?
- Hoe verliepen Hugo Claus zijn jeugd, oorlogsjaren en de eerste fase van zijn artistieke ontwikkeling?
- Hoe ontwikkelde Hugo Claus zich als toneelauteur en welke reacties riep zijn werk op?
- Hoe verliep het gerechtelijk proces rond Hugo Claus en welke impact had het op de publieke discussie?
- Hoe ontwikkelde Hugo Claus zich in de jaren zeventig als schrijver, regisseur en privéfiguur?
- Hoe ontwikkelde Hugo Claus zich in de jaren tachtig als schrijver, scenarist en kunstenaar?
- Hoe verliepen Hugo Claus zijn latere jaren, en welke erkenning kreeg hij nog in die periode?
- Hoe nam Hugo Claus afscheid van het leven en hoe werd daarop gereageerd?
- Welke delen van Claus' werk zijn authentiek, en waar wordt zijn archief bewaard?
- Hoe ontwikkelde Hugo Claus zich als romanschrijver en welke thema's keerde hij herhaaldelijk terug?
- Hoe ruim was het oeuvre van Hugo Claus en in hoeveel talen werd het vertaald?
Thematiek en stijl van zijn werk
Hugo Claus was een veelzijdig Belgisch kunstenaar, actief als schrijver, dichter, toneelschrijver, schilder en filmregisseur. Hij wordt beschouwd als een van de belangrijkste romanschrijvers van Vlaanderen. In zijn werk liep het spectrum van tragiek tot burleske, en van alledaags banale scènes tot verheven liefde. Zijn favoriete thema’s waren onder meer moederliefde, de haat tegenover de afwezige vader, seksualiteit, door het katholicisme opgewekte schuldgevoelens, clericale autoriteit en hypocrisie.
Claus behandelde ook de dubbelzinnige houding van veel Vlamingen die tijdens de Tweede Wereldoorlog sympathiseerden met de Duitse bezetter. Daarnaast richtte hij zich op de bekrompenheid van de kleine burgerij in het naoorlogse Vlaanderen. Daarbij verweefde hij autobiografische elementen met universele thema’s, waardoor zijn werken verschillende leeswijzen toelieten: van louter ontspanning tot diepgaande sociale en menselijke observatie.
Zijn toneelwerk werd gekenmerkt door realisme en een tragikomische aanpak. Naast zijn eigen literaire productie schreef hij drie libretto’s en vertaalde en bewerkte hij talrijke klassieke en eigentijdse toneelstukken van Franse, Engelse, Italiaanse, Duitse en Spaanse auteurs. In totaal schreef hij meer dan 295 werken, zonder de vertalingen mee te rekenen. Hij werd vaak genoemd als mogelijke winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur, maar won die prijs nooit.
Jeugd, oorlog en eerste stappen als kunstenaar
Hugo Claus was het oudste kind van printer Jozef Claus en Germaine Vanderlinden. Hij had drie broers en zussen: Guido, Odo en Johan. Kort na zijn geboorte verhuisde het gezin naar Astene, bij Deinze, waar ze een handel in drukwerk en schoolbenodigdheden opstartten. Zijn vader nam ook deel aan een amateurtoneelgezelschap in Kortrijk.
Claus bracht zijn kindertijd door in een katholiek internaat, van achttien maanden tot zijn elfde jaar. Daarna volgde hij Grieks-Latijnse humaniora aan Sint-Amand in Kortrijk en Sint-Hendrik in Deinze. Tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog sloot hij zich aan bij de Nationaal-Socialistische Jeugd van Vlaanderen. In 1944 kregen hij en anderen een eervolle vermelding van de Duitse bezetter voor inspanningen bij een reddingsoperatie.
Na de oorlog werd zijn vader veroordeeld en opgesloten wegens collaboratie. Het familiebedrijf in drukwerk werd uit wraak vernield, terwijl zijn moeder naar het ouderlijk huis in Astene vluchtte. In 1945 begon Claus aan een roman over de Vlaamse volksheld Nicolaas Zannekin. Rond die tijd maakte hij ook kennis met een netwerk van intellectuelen en kunstenaars, onder wie Roger Raveel en Johan Daisne.
In 1946 liet hij op zeventienjarige leeftijd zijn studies en ouderlijk huis achter zich en trok hij naar een boerderij in Sint-Martens-Leerne, die hij huurde met schilder Antoon de Clerck. Daar schreef en schilderde hij, en droomde hij ervan acteur te worden. Hij maakte illustraties voor dichtbundels die door zijn vader werden uitgegeven, nadat die in Moeskroen een nieuwe drukkerij en uitgeverij was begonnen. Daarna volgde Claus een cursus beeldhouwkunst aan de Academie voor Schone Kunsten in Gent.
Toneelwerk en controverses
In 1956 introduceerde componist François de La Rochefoucauld Claus bij de muziek voor de opera La mer blanche, waarvoor Claus het libretto schreef. Die opera werd echter nooit opgevoerd. Verschillende toneelstukken van Claus werden wel gespeeld in België, en vooral in Nederland. Zijn naturalistische en tragikomische stuk Suiker, ook bekend als Azúcar uit 1958, was geïnspireerd op zijn ervaring als seizoensarbeider in Frankrijk en groeide uit tot zijn populairste theaterwerk. In 1967 bracht Claus het stuk Masscheroen op het experimentele theaterfestival van Knokke. Daarin liet hij drie naakte vrienden, Hugues C. Pernath, Freddy de Vree en Bob Cobbing, de Heilige Drie-eenheid symboliseren. Het stuk werd verboden.
Proces en maatschappelijke controverse
Hugo Claus werd in verband met een zaak over een inbreuk op de zeden en de goede zeden vervolgd voor de strafrechter. Zijn zaak lokte veel opschudding uit in de pers, met protesten, petities en tussenkomst van de Anti-Censuurraad. Ook verscheen de tekst al met foto’s voor het proces. Claus wees erop dat naakt in de late jaren zestig belangrijk was in samenhang met progressieve bewegingen en de strijd voor seksuele vrijheid. Hij stelde zelfs dat hij liever naakt op de Vlaamse televisie zag dan militaire parades ter verdediging van Afrikaanse belangen.
De rechtbank van eerste aanleg in Brugge veroordeelde hem tot vier maanden en een boete van 10.000 frank. In beroep werd die gevangenisstraf door het hof van beroep in Gent omgezet in een voorwaardelijke straf. Claus ging in 1970 nog in cassatie, maar het Belgisch Hof van Cassatie bevestigde het vonnis en oordeelde dat artistieke vrijheid geen vrijgeleide is voor inbreuken op de zeden. Tegelijk werd zijn proces gezien als het hoogtepunt van de repressie en onderzoeken tegen schrijvers in die periode. Het gerechtelijk verloop droeg volgens de feiten ook bij tot het einde van het clericalisme en het begin van een emancipatiebeweging in België. Claus paste zelf de idealen van individuele vrijheid toe op het vlak van conceptie en dood.
Van Cuba tot Antwerpen
Tijdens een reis naar Cuba met Harry Mulisch sprak Hugo Claus zijn bewondering uit voor het tropische communisme. Nadien werkte hij in Amsterdam aan het stuk Vrijdag, waarin hij ook actrice Kitty Courbois ontmoette. In die periode schreef hij een toneelstuk over de katholieke perversie van vrijdag. Vervolgens ging De Spaanse Hoer in 1970 in première in Eindhoven, een bewerking van La Celestina van Fernando de Rojas. Claus verliet Nukerke om zich in Amsterdam te vestigen en zich met Courbois te herenigen.
In 1971 volgde de première van de film Mira, waarvoor hij het scenario schreef op basis van De Teleurgang van de Waterhoek. Daarmee vestigde hij zich ook als zelfstandig toneelregisseur. In 1973 werd hij verliefd op actrice Sylvia Kristel, die hij leerde kennen tijdens de opnamen van Niet voor de poezen. Samen kregen zij in 1975 hun tweede zoon, Arthur, en datzelfde jaar verhuisden ze naar Antwerpen.
Later schreef Claus ook het scenario voor de tv-serie La vida de Rubens. In een interview omschreef hij Rubens daarin als een evenwichtige figuur. In 1978 maakte hij een reis naar Las Vegas, die hem inspireerde tot de roman Het Verlangen. Op zijn vijftigste verjaardag in 1979 kreeg hij drie onderscheidingen.
Tussen roman, toneel en beeld
In 1983 schreef Hugo Claus de roman Het verdriet van België, die zich afspeelt in het fictieve Walle, een naam die hij gebruikte als pseudoniem voor Kortrijk. De roman volgt het leven van Louis Seynaeve in een streng katholiek internaat en schetst het Vlaamse leven tussen 1939 en 1947. Het boek werd vertaald in meerdere Europese talen en in het Chinees, en de Nederlandse versie verkocht tussen 1983 en 2000 364.000 exemplaren.
De roman kreeg ook een vervolg in andere media. In 1994 schreef Claus het scenario voor de tv-serie Het verdriet van België, die geregisseerd werd door Claude Goretta. Eerder, in 1985, nam hij deel aan de opera Dr. Faustus, op muziek van Konrad Boehmer en met een libretto van Hugo Claus, in een samenwerking tussen de Nederlandse Opera en Théâtre National Opéra de Paris. In datzelfde jaar maakte hij samen met caricaturist Gerard Alsteens de collectie Een weerzinwekkend bezoek, met tien teksten en beelden, geïnspireerd door het bezoek van paus Karol Józef Wojtyła aan België in april 1985.
Naast zijn literaire en theatrale werk toonde Claus ook beeldend werk. In Hasselt hield hij de tentoonstelling Claustrum met visuele kunst. Voor zijn hele oeuvre ontving hij in 1986 de Nederlandse Literatuurprijs, en in datzelfde jaar nam hij deel aan herdenkingsactiviteiten in België en Nederland. In 1987 verhuisde hij naar Provence in Frankrijk, maar hij bleef na die verhuis ook in België met theaterregie bezig. In 1988 publiceerde hij de roman Een zachte vernieling, die later in 1992 in het Spaans verscheen als Una dulce destrucción. Die roman beschrijft de experimentele jaren in Parijs en de relaties met dichter Hans Andreus en diens vrouw, in een kolonie van Vlaamse en Nederlandse existentialistische kunstenaars.
Laatste jaren en erkenning
Na een diagnose van prostaatkanker in 1992 werd Hugo Claus gehospitaliseerd. In 1993 trouwde hij in een tweede huwelijk met Veerle De Wit. Zijn 65e verjaardag in 1994 werd gemarkeerd door huldeblijken, krantensupplementen, tentoonstellingen en de publicatie van zijn volledige poëtische werk. In diezelfde periode weigerde hij de Gouden Medaille van het Vlaams Parlement. Ook werd in Antwerpen, in het openluchtmuseum Middelheim, een monumentaal kunstwerk ingehuldigd met zeven grote open boeken, voorzien van tekeningen van Pierre Alechinsky en gedichten van Claus.
De aandacht voor zijn werk bleef toenemen. In 1996 werd aan de Universiteit Antwerpen een studie- en documentatiecentrum over zijn werk opgericht. Een jaar later ontving hij van een internationale jury de Pasolini-prijs voor zijn carrière. Tegelijk begonnen ook de gezondheidsproblemen zwaarder te wegen. In 1999 maakte hij voor het eerst melding van geheugenproblemen en uitte hij zijn vrees voor de ziekte van Alzheimer. In 2001 verklaarde hij dat hij zich, omwille van zijn geheugenproblemen, tot poëzie zou beperken.
Ondanks die moeilijkheden bleef zijn werk verschijnen en kwamen er nieuwe publicaties en verschillende nationale en internationale onderscheidingen bij. Het thema van geheugenverlies dook steeds vaker op in zijn werk, onder meer in De man van het toeval (2000), Sonambulismo (2000) en En caso de necesidad (2004). Hij eindigde een interview met het gedicht Repetición, waarin de drie vergiften voor euthanasie worden opgeroepen. Ook op latere verjaardagen volgden de gebruikelijke terugblikken en huldes. Op 30 juli 2006 liet zijn vrouw per e-mail weten dat de diagnose van Alzheimer was gesteld en dat Claus de resterende tijd zo vreugdevol mogelijk wilde doorbrengen. Hij stierf op 19 maart 2008 in Antwerpen.
Afscheid en euthanasie
Toen bij Hugo Claus de diagnose van voortschrijdende Alzheimer werd gesteld, koos hij voor euthanasie. Volgens de Belgische wet is vrijwillige euthanasie mogelijk wanneer iemand nog over de nodige beslissingsbekwaamheid beschikt, en Claus liet die stap uitvoeren in een vroeg stadium van de ziekte. Minister van Cultuur Bert Anciaux verklaarde dat Claus met trots en waardigheid wilde sterven.
Ook zijn vriend en voormalige Belgische premier Guy Verhofstadt reageerde op zijn keuze. Hij wees op het ondraaglijke lijden dat Alzheimer voor een schrijver kan betekenen en benadrukte het belang van respect voor individuele keuzes rond het levenseinde door seculiere mensen, in tegenstelling tot de kerk. Tijdens zijn afscheid in het Bourla-theater in Antwerpen op 19 maart, voorafgaand aan de crematie, hield schrijver Erwin Mortier een felle toespraak tegen de kardinaal. Hij bekritiseerde daarbij de bewering van morele superioriteit tegenover een overledene. Nadien werden de assen van Claus uitgestrooid in de Noordzee voor de kust van Oostende.
Authenticiteit en archief
Postuum werd bevestigd dat Biografía een deel van een toneelwerk bevatte dat niet door Claus was geschreven. In andere gevallen beperkte Biografía zich tot het verbeteren van details van teksten die waren uitgewerkt door Ton Lutz, Veerle De Wit en anderen, op basis van vage ideeën die door de meester in Amberes werden gedicteerd. Biografía kopieerde vaak en vermeldde bronnen zelden. Zijn romans en poëzie worden wel als authentiek beschouwd. Zijn archief, met manuscripten, dagboeken en correspondentie, bevindt zich in de Casa de las Letras in Amberes.
Thematiek en stijl in zijn proza
Hugo Claus werd beschouwd als een van de meest talentvolle Belgische romanschrijvers van zijn tijd. Hij werd omschreven als een flamingantische francofiel en leverde scherpe kritiek op het traditionalisme en het provincialisme van de Vlaamse samenleving. In zijn werk maakte hij van de evocatie van middelmatigheid een universeel thema. In La pena de Bélgica riep hij het gedrag van zijn landgenoten tijdens de laatste oorlog op, terwijl hij de Vlamingen met realisme beschreef als oplichters, conformisten en profiteurs. Die manier van beschrijven doet denken aan Pieter Bruegel de Oude en James Ensor. Tegelijk bleef hij gefascineerd door zijn moederlijke streek, die hij met gevoeligheid en intelligentie opnieuw opriep. Zijn laatste roman, Onvoltooid verleden, neemt opnieuw dezelfde personages op uit De geruchten.
Select werk en vertalingen
Hugo Claus liet een bijzonder uitgebreid oeuvre na. Obras selectas schreef meer dan 295 titels in het Nederlands, wat wijst op een grote productiviteit en een brede literaire activiteit. Daarnaast werd zijn werk vertaald in ongeveer twintig talen. Daardoor bereikte zijn oeuvre niet alleen een Nederlandstalig publiek, maar ook lezers buiten het taalgebied.