Adrien de Gerlache was de oudste zoon van een adellijke officier. In 1886 trad hij, tegen de wil van zijn vader, toe tot de Belgische Marine. Tijdens een lange reis werd hij op tweeëntwintigjarige leeftijd bevorderd tot tweede luitenant en in oktober 1890 tot luitenant. Hij diende onder meer op schepen van de Belgische visserij-inspectie, de kustwacht en de Oostende–Dover-veerlijn. In 1895 nam hij deel aan een vaart naar Jan Mayen en Oost-Groenland.
Later vernam hij van Adolf Erik Nordenskiölds geplande expeditie om Graham Land te verkennen en te overwinteren. Toen Nordenskiöld zijn plannen moest opgeven wegens geldgebrek, ontwikkelde De Gerlache op basis daarvan een eigen expeditieproject en lichtte hij Nordenskiöld vooraf in. Die vond het bericht niet antwoordwaardig. De Belgische expeditie dreigde vervolgens te mislukken door gebrek aan middelen, maar koning Leopold II kwam tussenbeide en liet de Belgische Geografische Maatschappij steun verlenen. De fondsenwerving bracht 200.000 Belgische frank op, met nog eens 25.000 frank van Ernest Solvay. De wetenschappelijke doelstellingen legden de nadruk op de bepaling van de exacte ligging van de magnetische Zuidpool, geologische en cartografische onderzoekingen en de uitbreiding van Belgische koloniale bezittingen. Voor de Belgica-expeditie van 1897–1899 kocht men in Noorwegen het voormalige zeilschip Patria, dat na herschildering Belgica werd genoemd.
- Hoe ontwikkelde Adrien de Gerlache zich van marinier tot initiatiefnemer van een eigen expeditie?
- Hoe werd de Belgische expeditie gered van een financiële mislukking, en wat wilde men ermee bereiken?
- Hoe werd het schip van de Belgica-expeditie voorbereid?
- Wie bezocht het schip voor het vertrek?
- Hoe verliep de Belgica-expeditie van vertrek tot terugkeer?
- Welke reizen maakte Adrien de Gerlache na 1899 en wat gebeurde er in zijn persoonlijke leven?
- Welke reizen ondernam Adrien de Gerlache samen met prins Philip van Orléans?
- Hoe ontwikkelde Adrien de Gerlache zijn rol tijdens en na de Eerste Wereldoorlog?
- Welke geografische namen en herdenkingen dragen de naam van Adrien de Gerlache?
Van jonge officier tot expeditieplan
Adrien de Gerlache was de oudste zoon van een adellijke officier. In 1886 trad hij, tegen de wil van zijn vader, toe tot de Belgische marine. Tijdens een lange reis werd hij op tweeëntwintigjarige leeftijd bevorderd tot tweede luitenant, en in oktober 1890 volgde de bevordering tot luitenant. In die periode diende hij op schepen van de Belgische visserij-inspectie, de kustwacht en de ferryverbinding Oostende-Dover. In 1895 nam hij deel aan een reis naar Jan Mayen en Oost-Groenland. Later kreeg hij bericht over de geplande expeditie van Adolf Erik Nordenskiöld naar Graham Land, met de bedoeling daar te overwinteren. Toen Nordenskiöld die plannen liet varen wegens geldgebrek, werkte De Gerlache op basis daarvan een eigen expeditieproject uit. Hij bracht Nordenskiöld vooraf op de hoogte van dat plan, maar kreeg geen antwoord omdat Nordenskiöld zijn bericht niet de moeite van een reactie waard vond.
Financiering en doelstellingen van de expeditie
De Belgische expeditie dreigde te mislukken door een gebrek aan geld. Koning Leopold II greep in en gaf de Belgische Geografische Vereniging de opdracht om Jugend und Militärdienst te ondersteunen. De inzamelingsactie van de Belgische Geografische Vereniging bracht 200.000 Belgische frank op, en Ernest Solvay schonk nog eens 25.000 Belgische frank. Naast de financiële redding waren de doelstellingen van de expeditie vooral wetenschappelijk en politiek van aard. Men wilde de exacte ligging van de magnetische Zuidpool bepalen. Daarnaast moesten geologische en cartografische onderzoeken nieuwe grondstofafzettingen opsporen. Ook beoogde de expeditie de Belgische koloniale bezittingen uit te breiden via landverwerving.
De uitrusting van de Belgica
Voor de Belgica-expeditie van 1897-1899 kocht men in Noorwegen een vroegere zeehondenjager, de Patria. Na een nieuwe verflaag kreeg het schip de naam Belgica. Het werd uitgerust met zeilen en een stoommachine van 150 PS. De Belgica was 30 meter lang, zeven meter breed en had een diepgang van vijf meter. Door financiële redenen werden geen aanpassingen gedaan om het schip geschikt te maken voor ijs.
Bezoek van Fridtjof Nansen
Voor de reis bracht de poolonderzoeker Fridtjof Nansen een bezoek aan het schip. Hij kwam langs voordat het vertrek plaatsvond en wenste de bemanning veel succes. Dit bezoek gaf de voorbereiding van de expeditie een bijzondere betekenis, omdat een bekende poolonderzoeker zijn steun uitsprak. Meer details over het bezoek of over andere gebeurtenissen worden in deze feiten niet vermeld.
De Belgica-expeditie
De Belgica-expeditie van 1897 tot 1899 vertrok op 16 augustus 1897 uit de haven van Antwerpen. De bemanning bestond uit Belgen, Roemenen, Polen en Noren. Alleen kapitein de Gerlache de Gomery had ervaring in het Noordpoolgebied. Roald Amundsen diende als tweede officier. In Rio de Janeiro werd Frederick Cook als scheepsdokter aangeworven.
Tijdens de reis liep het schip schade op door stormen en riffen. Door de omstandigheden bleven enkele bemanningsleden achter in Chili. Begin 1898 bereikte de expeditie Antarctische wateren. Op 22 januari verdronk de Noorse zeeman Carl-August Wiencke, naar wie later Wiencke Island in de Palmerarchipel werd genoemd. In maart 1898 passeerde de Belgica 71 graden zuiderbreedte, maar de expeditie vond geen geschikte overwinteringsplaats en kreeg het schip niet naar ijsvrije wateren. Kort daarna raakte het schip vast in pakijs.
Op 17 mei begon de poolnacht, die 66 dagen duurde. Tijdens die periode noteerde Frederick Cook symptomen van bloedarmoede. Op 5 juni 1898 stierf fysicus Émile Danco. Matroos Adam Tollefsen had last van wanen. De Belgica dreef vervolgens maandenlang met het pakijs in meerdere richtingen. De bemanning gebruikte zagen en explosieven om een geul te openen en het schip los te krijgen. Op 14 maart 1899 kwam de Belgica vrij uit het ijs met 17 personen aan boord. Op 5 november 1899 keerde de expeditie terug naar de haven van Antwerpen.
Latere expedities en gezin
Tussen 1899 en 1934 ondernam Adrien de Gerlache verdere onderzoeksreizen. In 1901 plande hij een reis naar de Kerguelen-eilanden, die tot Frankrijk behoorden. Tijdens die expeditie werd de Franse koloniale toestemming echter ingetrokken, waarna de reis eindigde in de Perzische Golf. Daar ving zijn bemanning pareloesters. In 1902 sloot De Gerlache zich aan bij een Franse Antarctische expeditie onder leiding van Jean-Baptiste Charcot. Later dat jaar verliet hij het schip in Pernambuco, Brazilië, na meningsverschillen. In 1904 trouwde hij met de Franse Suzanne Poulet. Uit dat huwelijk kregen zij een zoon en een dochter.
Tochten met prins Philip van Orléans
In 1905 aanvaardde Adrien de Gerlache een uitnodiging van prins Philip van Orléans. Hij vergezelde de prins op het schip Belgica naar Noordoost-Groenland. Prins Philip had de Belgica gekocht. Later ondernam De Gerlache in 1907 samen met de prins een reis naar de Karazee. In 1909 volgden nog tochten naar Spitsbergen en Franz Jozefland.
Oorlogsjaren en latere loopbaan
Vanaf 1914 hield Adrien de Gerlache zich tijdens de Eerste Wereldoorlog bezig met evacuatieplanning en kustverdediging. Hij inspecteerde ook verdedigingsinstallaties. In 1915 publiceerde hij het boek Le pays qui ne veut pas mourir. Daarnaast reisde hij naar Noorwegen om aandacht te vragen voor Belgische burgers die door de oorlog getroffen waren, en hij herhaalde die bewustmakingscampagne in Zweden in 1916.
In 1913 scheidde hij van zijn vrouw. Later trouwde hij op 28 december met Elisabeth Höger. Op 17 november 1919 werd hun zoon Gaston geboren, genoemd naar De Gerlaches broer die in 1915 was gestorven. Gaston zou later leider worden van de Belgische Antarctische Expeditie 1957/58 en de Belgica Mountains ontdekken.
Na de oorlog werkte De Gerlache als regeringsadviseur. In 1926 werd hij benoemd tot algemeen inspecteur van de Belgische Marine, en in 1928 werd hij bevorderd tot directeur-generaal. Een jaar later, in 1929, werd hij corresponderend lid van de Académie des sciences in Parijs. Hij stierf op 4 december 1934 in Brussel aan paratyfus.
Plaatsnamen en herdenkingen
Verschillende geografische kenmerken in Antarctica zijn naar Adrien de Gerlache genoemd. In Victoria Land liggen onder meer Gerlache Inlet en Mount Gerlache. In de Palmer Archipelago dragen Gerlache Island en de Gerlache Strait zijn naam. Ook Cape Gerlache aan de kust van Queen Mary Land en de De Gerlache Seamounts in de Zuidelijke Oceaan verwijzen naar hem. Sinds 2000 bestaat bovendien de maaninslagkrater de Gerlache, die naar hem is genoemd. In 2008 werd in de Argentijnse stad Ushuaia een monument voor hem opgericht.