André-Jozef Léonard

Portret van aartsbisschop André-Joseph Léonard in 2012
Portret van aartsbisschop André-Joseph Léonard in 2012

André-Jozef Léonard werd geboren in Jambes, in een praktiserend katholiek gezin uit het Tournaisis. Hij was de jongste van vier zonen; alle vier werden priester. Zijn vader kwam om bij een bombardement toen Léonard tien dagen oud was. Hij volgde zijn middelbaar onderwijs aan het Collège Notre-Dame de la Paix in Namen en trad daarna in het seminarie van Leuven, waar hij een licentie in de filosofie behaalde. Vervolgens werd hij naar het Belgisch College in Rome gestuurd en behaalde hij ook een licentie in de theologie aan de Pauselijke Gregoriaanse Universiteit. Na zijn priesterwijding voor het bisdom Namen keerde hij terug naar Leuven, waar hij een doctoraat in de filosofie behaalde en later zijn loopbaan uitbouwde als docent, hoogleraar en gewoon hoogleraar aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte van de Katholieke Universiteit Leuven. In 1991 werd hij benoemd tot bisschop van Namen onder de naam André-Mutien en later gekozen tot aartsbisschop van het aartsbisdom Mechelen-Brussel en primaat van België. Als aartsbisschop gebruikte hij de naam André-Joseph, genoemd naar Sint-Jozef, de patroonheilige van België. Na zijn opvolging bleef hij nog enkele weken apostolisch administrator en ging hij met pensioen op de datum waarop hij die taak neerlegde.

Aartsbisschop van Mechelen-Brussel en zijn emeritaat

André-Joseph Léonard werd in Jambes geboren en is een emeritus-aartsbisschop van de katholieke Kerk in België. Hij was hoogleraar wijsbegeerte aan de Katholieke Universiteit Leuven. In 1991 werd hij benoemd tot bisschop van Namen, waar hij de naam André-Mutien aannam. Later werd hij gekozen tot aartsbisschop van het aartsbisdom Mechelen-Brussel en werd hij primaat van België. Als aartsbisschop gebruikte hij de naam André-Joseph, genoemd naar Sint-Jozef, de patroonheilige van België. Na de benoeming van zijn opvolger bleef hij nog enkele weken apostolisch administrator van het aartsbisdom. Op de dag dat hij ophield apostolisch administrator te zijn, ging hij officieel met emeritaat. Daarna trok hij zich terug in Zuid-Frankrijk en werd hij hulpaalmoezenier van het heiligdom van Notre-Dame du Laus.

Vorming en academische loopbaan

André-Joseph Léonard werd vier dagen vóór de invasie van België door de troepen van het Derde Rijk geboren in Jambes. Hij kwam uit een praktiserende katholieke familie uit de streek van Doornik en was de jongste van vier zonen, die allemaal priester werden. Zijn vader maakte hij nooit bewust mee: die werd omgebracht bij een bombardement toen André-Joseph Léonard tien dagen oud was.

Hij voltooide zijn middelbare studies aan het College Onze-Lieve-Vrouw van de Vrede in Namen. Daarna trad hij binnen in het seminarie van Leuven, waar hij een licentiaat in de filosofie behaalde. Vervolgens werd hij naar het Belgisch College in Rome gestuurd en behaalde hij ook een licentiaat in de theologie aan de Pauselijke Gregoriaanse Universiteit. Voor het bisdom Namen werd hij priester gewijd op een datum die in de beschikbare gegevens niet is vermeld.

Na zijn terugkeer naar Leuven behaalde hij een doctoraat in de filosofie met een proefschrift over een niet nader gespecificeerd onderwerp. Hij verwierf later ook de graad van maître-agrégé in de filosofie met een thesis waarvan de titel niet is meegedeeld. Aan de Hogere School voor Wijsbegeerte van de Katholieke Universiteit Leuven was hij achtereenvolgens docent, hoogleraar en gewoon hoogleraar filosofie. Binnen zijn vakgebied specialiseerde hij zich in de moraalfilosofie en het Duitse idealisme. Daarnaast was hij verantwoordelijk voor de Franstalige seminaristen aan het Universitair Sint-Leonardusseminarie in Leuven. In 1986 stelde hij zich kandidaat om Édouard Massaux op te volgen als rector van de UCL, maar de keuze viel op Pierre Macq, een leek en de eerste lekenrector.

Opvattingen over dood en het hiernamaals

In zijn boek uit 2005, "De dood en het hiernamaals", behandelt André-Jozef Léonard eschatologische vragen. Hij stelde dat de dood geen deel uitmaakt van Gods oorspronkelijke plan. Ook verzette hij zich tegen de these van het limbo en verwierp hij die.

Bisschop van Namen

In 1985 werd André-Joseph Léonard door paus Johannes-Paulus II benoemd tot bisschop van Namen, als opvolger van Robert-Joseph Mathen. Op 11 februari 1987 werd hij door kardinaal Danneels tot bisschop gewijd en in zijn bisdom geïnstalleerd. Hij voegde ‘Mutien’ toe aan zijn voornaam, als verwijzing naar de heilige Mutien-Maria van Malonne. Zijn wapenschild bevat de brug van Jambes en een jachthoorn, als verwijzing naar de provincies Namen en Luxemburg. Kort na zijn installatie begon hij aan een systematische pastorale rondgang door zijn bisdom, waarbij hij in elk decanaat vijftien dagen doorbracht. Tijdens zijn episcopaat nam hij ook deel aan initiatieven om de regularisatie van mensen zonder papieren te vragen en ontving hij hen in zijn bisschoppelijk paleis. In mei 1999 werd hij het slachtoffer van een taartaanval toen hij naar de Katholieke Universiteit van Louvain-la-Neuve ging voor een debat met Jean Bricmont.

Aartsbisschop van Mechelen-Brussel

André-Jozef Léonard werd benoemd tot aartsbisschop van Mechelen-Brussel als opvolger van kardinaal Godfried Danneels, die omwille van de leeftijdsgrens met pensioen ging. Op een later, niet nader vermeld moment werd hij in de Sint-Romboutskathedraal van Mechelen geïnstalleerd. Bij zijn aantreden als primaat van België liet hij de voornaam Mutien vallen en koos hij voor Joseph. Op de dag van zijn installatie ontving hij ook een ernstige waarschuwing van de Belgische Socialistische Partij. Op de feestdag van Sint-Pieter en Sint-Paulus kreeg hij het pallium van aartsbisschop.

Zijn ambtsperiode in Mechelen-Brussel werd getekend door het seksueel misbruikschandaal binnen de Belgische Kerk. In 2010 werd naar aanleiding daarvan een parlementaire onderzoekscommissie opgericht. Léonard riep publieke verontwaardiging op door zich afkeurend uit te laten over vervolgingen tegen bejaarde priesters. Slachtoffers verweten hem ook persoonlijk dat hij tijdens zijn periode als bisschop van Namen onvoldoende maatregelen had genomen tegenover een schuldige priester. In 2023 meldde een programma van de VRT bovendien dat hij de bisschop van Brugge had bedreigd met een verzoek tot ontslag aan Rome in de zaak-Roger Vangheluwe. Tijdens een bijeenkomst van jonge, actieve Europese katholieken aan het Sint-Michielscollege in Brussel werd hij ook met een taart bekogeld.

Léonard werd de eerste Belgische aartsbisschop die sinds de Belgische revolutie van 1830 geen kardinaal was. Hijzelf meende dat het uitblijven van een kardinaalsbenoeming te maken had met meningsverschillen met paus Franciscus, terwijl sommige slachtoffers later stelden dat zijn kritiek op het beleid rond seksueel misbruik in het bisdom de echte reden was. Paus Benedictus XVI zou volgens die lezing Julien Ries boven hem hebben verkozen voor de kardinaalshoed. Op zijn 75e verjaardag diende Léonard zijn ontslag in; enkele maanden later werd Jozef De Kesel tot zijn opvolger benoemd.

Na zijn emeritaat en latere terugkeer naar Namen

Na zijn emeritaat was voorzien dat André-Jozef Léonard zich zou terugtrekken in de cisterciënzerabdij Onze-Lieve-Vrouw van Vivier in Marche-les-Dames. In diezelfde abdij richtte hij samen met Michel-Marie Zanotti-Sorkine de Broederschap van de Heilige Apostelen op, die er haar seminarie installeerde. Op een later moment werd die apostolische samenleving door Jozef De Kesel ontbonden. Vervolgens verliet Léonard België en ging hij met pensioen in Frankrijk, in de Hautes-Alpes. Daar werd hij hulpkapelaan van het heiligdom van Onze-Lieve-Vrouw van Laus. Tijdens deze periode kreeg hij covid-19 en maakte hij meerdere infarcten door, waarna hij opnieuw moest leren stappen. Begin 2026 verliet hij Onze-Lieve-Vrouw van Laus. Vanaf juni 2026 keerde hij terug om in Namen te wonen.

Controverses en standpunten

André-Jozef Léonard kwam meermaals in opspraak door zijn publieke standpunten over ethische en kerkelijke kwesties. In 1982 verscheen hij in het RTBF-programma "L'écran témoin" om te debatteren over homoseksualiteit met homoseksuele personen, onder wie Eliane Morissens. Tijdens dat debat maakte hij een onderscheid tussen de homoseksuele persoon en homoseksueel gedrag. Guy Hocquenghem beschuldigde hem daarbij van hypocrisie. Léonard verduidelijkte later in een verklaring dat het woord "abnormaliteit" sloeg op gedrag en niet op personen, en hij benadrukte opnieuw het onderscheid tussen persoon en handelen. Zijn uitspraken leidden ertoe dat de vereniging Tels Quels een klacht indiende wegens aanzetten tot discriminatie, maar de raadkamer oordeelde dat er onder de Belgische wet geen aanleiding was tot vervolging.

Ook in latere jaren bleven zijn opmerkingen reacties uitlokken. Tijdens een conferentie aan de Université Libre de Bruxelles werd hij door vier leden van Femen met water bekogeld; hij bleef daarbij onbewogen en in gebed verzonken. Op een Europese bijeenkomst met Christine Boutin en jonge actieve katholieken werd hij met eieren bekogeld. In een interviewboek met Louis Mathoux uit 2006 ging hij in op de mogelijkheid om aids te zien als een vorm van goddelijke straf. Na zulke uitspraken namen verschillende Belgische katholieke organisaties afstand van hem. Jürgen Mettepenningen trad bovendien af als woordvoerder na een verduidelijkingsbrief, en de primaat van België vergeleek Léonard met een spookrijder.

In 2010 ontstond opnieuw debat toen een petitie vroeg dat hij zijn functie van grootkanselier aan de Katholieke Universiteit Leuven zou neerleggen. Slechts 5,6 procent van het wetenschappelijk en administratief personeel ondertekende de oproep, een percentage dat als onbeduidend werd beschouwd. De petitie wilde meer autonomie voor de rectorale raad tegenover de katholieke hiërarchie. In 2011 veroorzaakte hij opnieuw controverse door in Pastoralia, het bisdomsblad van Mechelen-Brussel, te schrijven dat homoseksuele koppels kinderen discrimineren door vaders of moeders uit te sluiten. Ook dat standpunt werd betwist door het College van Directeurs van het Katholiek Basisonderwijs van België. In een boek uit 2016 pleitte hij ervoor het abortusdebat opnieuw te openen, om te verhinderen dat abortus een maatschappelijk fenomeen zou worden.

Economische en sociale standpunten

André-Jozef Léonard uitte regelmatig standpunten over economische en sociale vraagstukken. Hij betuigde zijn sympathie aan de protesterende betogers tijdens de kerstvieringen van 2011. Volgens hem lag de verantwoordelijkheid voor de financiële crisis bij de financiële markten, en de zwaksten betaalden daarvoor de hoogste prijs. Hij pleitte bovendien voor een uitbreiding van de sociale bescherming, geïnspireerd op westerse modellen, en sprak zich uit voor de oprichting van een mondiale politieke autoriteit.

Gerechtelijke veroordelingen en uitspraken

André-Joseph Léonard werd veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding in een pedofiliezaak rond Joël Devillet. Ook werd hij door de burgerlijke rechtbank van Namen veroordeeld tot betaling van een bedrag aan dokter Philippe Caspar. In 2004 had hij aan dokter Philippe Caspar biotheorierapporten gevraagd zonder daarvoor te betalen. In zijn uitspraken stelde hij dat het systematisch vervolgen van alle priesters die zich aan pedofilie schuldig maakten, een daad van wraak is. Hij merkte daarbij op dat niet alle slachtoffers willen dat pedofiele priesters worden vervolgd, en dat berechting van zulke priesters niet noodzakelijk de voor de hand liggende of passende reactie is.

Publicaties en interviews over André Léonard

Er verscheen een reeks werken over André Léonard, waaronder talrijke delen met interviews en biografieën. Ook werd hem een huldeband aangeboden, die verschillende biografische en bibliografische elementen over André Léonard bevat. Daarnaast was hij het onderwerp van « Noms de Dieux », een interview met Edmond Blattchen op RTBF.

Scroll naar boven