Chantal Akerman

Portret van Chantal Akerman in video-opname
Portret van Chantal Akerman in video-opname

Chantal Akerman was een Belgische filmmaker, geboren in Etterbeek en overleden in Parijs. Zij wordt beschouwd als een leidende figuur van de moderne cinema en als pionier van de contemplatieve cinema. Haar werk beïnvloedde onder meer Gus Van Sant, Todd Haynes en Michael Haneke. Akerman kwam uit een Pools-Joodse familie. Haar grootouders langs moederszijde en haar moeder Natalia werden gedeporteerd naar Auschwitz; alleen haar moeder overleefde het kamp. Haar vader was Jacques Akerman en zij had een zus, Sylviane Akerman, die haar nagedachtenis onderhoudt. In haar films behandelde Akerman onder meer moeder-dochterrelaties, het leven van vrouwen, seksualiteit, homoseksualiteit en vrouwelijke identiteit. Haar Joodse bewustzijn komt naar voren in Histoires d’Amérique (1989), met getuigenissen van Oost-Europese Asjkenazische Joden die naar de Verenigde Staten emigreerden. In 1968 maakte ze haar eerste korte film Saute ma ville, gesteund door André Delvaux. Deze film werd omschreven als een pre-punk anarchistische film, gericht op een vitale nood aan bevrijding.

Plaats binnen de moderne cinema

Chantal Akerman was een Belgische filmmaakster, geboren in Etterbeek. Zij geldt als een toonaangevende figuur binnen de moderne cinema en wordt gezien als een pionier van de contemplatieve cinema. Haar werk heeft ook andere filmmakers beïnvloed, onder wie Gus Van Sant, Todd Haynes en Michael Haneke. Akerman overleed in Parijs.

Familie en afkomst

Chantal Akerman werd geboren in Etterbeek en kwam uit een Pools-Joodse familie. Haar vader was Jacques Akerman. Aan moederskant werden haar grootouders en haar moeder Natalia gedeporteerd naar Auschwitz. Alleen haar moeder Natalia overleefde Auschwitz. Chantal Akerman had ook een zus, Sylviane Akerman, die haar nagedachtenis blijft bewaren.

Van experimentele film naar New York

Chantal Akerman werkte in deze periode aan een reeks films waarin haar interesse voor vrouwelijke identiteit, seksualiteit, homoseksualiteit en moeder-dochterrelaties duidelijk naar voren komt. Die thematische lijn sluit aan bij haar latere werk, waarin ook het Joodse bewustzijn opduikt, onder meer in Histoires d'Amérique (1989), met getuigenissen van Oost-Europese Asjkenazische Joden die naar de Verenigde Staten emigreerden.

Haar eerste korte film, Saute ma ville (1968), kreeg steun van André Delvaux. De film wordt beschreven als pre-punk en anarchistisch, en als een uitdrukking van een dringende nood aan bevrijding. In 1967-1968 volgde Akerman kort les aan het Institut national supérieur des arts du spectacle. Daarna maakte ze in 1971 de onvoltooide mediumlange film L'Enfant aimé ou Je joue à être une femme mariée, die ze zelf als mislukt beschouwde door een gebrek aan constructie en regie.

Samen met Samy Szlingerbaum verhuisde ze naar New York. Daar bezocht ze vaak Anthology Film Archives, een plaats die gewijd is aan het onafhankelijke filmische erfgoed, en ontdekte ze er de Amerikaanse experimentele cinema van Michael Snow, Andy Warhol en Jonas Mekas. In die periode ontmoette ze ook Babette Mangolte, die haar vaste director of photography werd. Akerman leefde ondertussen van losse jobs terwijl ze films maakte.

In 1972 regisseerde ze La Chambre, een korte film met een trage horizontale panoramabeweging en verschillende rotaties van 360 graden. Datzelfde jaar maakte ze Hôtel Monterey, een experimentele documentaire van 63 minuten met vaste kaders en trage travelling shots; aan het einde verlaat de camera het gebouw via het dak om met een brede panoramabeweging de stedelijke horizon te tonen. In 1973 volgde Hanging Out Yonkers, haar eerste documentaire over jongeren met problemen in een sociaal centrum. Die film bleef onvoltooid, maar het beeldmateriaal wordt soms nog vertoond in filmarchieven of retrospectieven. In 1976 keerde ze terug naar New York om News from Home te regisseren, terwijl ze in Parijs woont.

Jeanne Dielman en de internationale erkenning

In 1975 regisseerde Chantal Akerman Jeanne Dielman, 23, quai du commerce, 1080 Bruxelles, met actrice Delphine Seyrig. De film duurt meer dan drie uur en condenseert drie dagen uit het leven van de hoofdpersoon. In 2022 werd Jeanne Dielman, 23, quai du commerce, 1080 Bruxelles door Sight and Sound van het British Film Institute uitgeroepen tot beste film aller tijden.

Speelfilms in de jaren zeventig tot negentig

In 1978 regisseerde Chantal Akerman Les Rendez-vous d'Anna, met Aurore Clément. Die film is een road movie die van Duitsland naar Parijs reist via Leuven en Brussel. Later volgde in 1986 Golden Eighties, met Seyrig en Lio, een muzikale komedie. In 1996 regisseerde ze Un divan à New York, met William Hurt en Juliette Binoche. Dat is een Amerikaanse romantische komedie.

Van La Captive tot La Folie Almayer

In 2000 regisseerde Chantal Akerman La Captive, met Sylvie Testud en Stanislas Merhar. Ze schreef de film samen met Eric de Kuyper. La Captive is een bewerking van La Prisonnière van Marcel Proust en werd ook beïnvloed door Vertigo van Alfred Hitchcock.

In 2011 regisseerde ze La Folie Almayer, met Stanislas Mehrar. Deze film is een bewerking van een roman van Joseph Conrad en speelt zich af in de jaren 1950. Tijdens de opnames liet Akerman een groot deel van de improvisatie toe.

D’Est en de trilogie

In 1993 regisseerde Chantal Akerman D’Est, een film die het leven in de straten van Centraal- en Oost-Europa behandelt na de val van de Berlijnse Muur. Volgens Biographie veranderde D’Est haar aanpak van filmen en monteren in de richting van een documentaire stijl. Later werd Biographie in 2003 heruitgebracht met Sud en De l’autre côté. Biographie beschouwt Sud, De l’autre côté en D’Est als een trilogie. Daarbij erkent Biographie dat Sud in 1999 in Texas werd gemaakt en dat De l’autre côté in 2003 aan de grens tussen Mexico en de Verenigde Staten werd gemaakt.

Documentaire, instinct en intimiteit

In haar biographie worden de films samengebracht rond terugkerende motieven zoals landschappen en gezichten die getekend zijn door menselijk verdriet. Ook formele obsessies keren telkens terug, zoals lange shots, tracking shots en een nauwkeurige framing. Haar manier van werken wordt beschreven als onvoorbereid en gedreven door verlangen en instinct: ze volgde wat ze zag en voelde tijdens het filmen, zonder vooraf uitgedacht plan. Volgens haar verhindert een vooraf vastgelegd idee de ontdekking van nieuwe dingen. Het filmproces moest daarom immersief en ontvankelijk zijn, als een drijvende, aandachtige spons. Naast deze aanpak maakte ze ook andere films die bijdroegen aan een documentaire benadering. In 2006 draaide ze Là-bas, een persoonlijke en intieme documentaire over ballingschap. De film werd opgenomen in Tel-Aviv en gemonteerd in Parijs. Hij gebruikte een autobiografische voice-over en hyperrealistische vaste shots op video. Là-bas verkent thema's als ballingschap, mentale ontregeling, tijd en ruimte, en toont huishoudelijke taken als heldhaftige handelingen. In 2016 zei Claire Atherton dat Akerman Là-bas beschouwde als haar meest directe film, en dat ze de film wilde laten aansluiten bij ieders persoonlijke geschiedenis en intimiteit.

Van cinema naar videoinstallatie

Een belangrijke stap in de overgang van cinema naar video-installatie was D’Est. Akerman kreeg van Kathy Halbreich, toen directeur van het Walker Art Center in Minneapolis, een voorstel om werk te maken voor een museale context. Samen met redacteur Claire Atherton creëerde zij D’Est, au bord de la fiction (1995), een spatiovisuele installatie op basis van filmbeelden. Het werk was opgevat als een onderzoek naar montage die tegelijk temporeel en ruimtelijk is.

In D’Est gebruikte Akerman vooral vaste shots en lange travelings van gezichten, lichamen en Oost-Europese landschappen na de ineenstorting van het Sovjetblok. De beelden werden gefragmenteerd en opnieuw geordend, zodat bezoekers zich er in de museumruimte fysiek tussen konden bewegen. Daarmee betekende D’Est het begin van haar video-installatiewerk en van een nieuwe vorm van bewegend beeld.

Na deze eerste installatie maakte Akerman meer dan vijftien video-installaties, op basis van films of nieuwe beelden. Haar installaties werden wereldwijd getoond in tentoonstellingen en blijven nog altijd worden getoond. In 2001 presenteerde zij een installatie op de Biënnale van Venetië, en in 2002 op Documenta 11. Later toonde zij op de Biënnale van Venetië in 2015 een installatie met vijf schermen, met snel bewegende woestijnlandschappen. Haar aanpak wordt beschreven in Un milieu de projections les pérégrinations de Chantal Akerman à travers le cinéma et les installations.

Onderwijs, samenwerking en persoonlijke moeilijkheden

Chantal Akerman gaf les aan de City University of New York (CUNY) en was professor aan de European Graduate School in Saas-Fee, Zwitserland, waar zij een zomerse filmworkshop leidde. In 1984 ontmoette zij Claire Atherton op de set van Letters Home, via Delphine Seyrig. Daarna werkten Akerman en Atherton meer dan dertig jaar samen aan beeld, montage en het ontwerp van video-installaties. Naast haar professionele werk had Akerman het zwaar met een bipolaire stoornis. Ook de dood van haar moeder Natalia, die leefde van 1927 tot 2014, trof haar diep. Op 65-jarige leeftijd besloot zij een einde aan haar leven te maken.

Nalatenschap en erkenning

Chantal Akerman wordt beschouwd als een belangrijke figuur. Volgens Postérité rangschikte het Britse filmtijdschrift Sight and Sound Jeanne Dielman, 23, quai du commerce, 1080 Bruxelles als de beste film aller tijden. Haar invloed reikte ook verder: Gus Van Sant, Todd Haynes en Michael Haneke behoren tot de filmmakers die door haar zijn beïnvloed. In 2016 organiseerde de UFR Esthétique, Sciences et Technologies du cinéma et de l'audiovisuel (ESCTA) van Paris-VIII-Vincennes-Saint-Denis een studiedag met als titel Chantal Akerman, retours sur l’œuvre. In 2023 stelde productiebedrijf Capricci een retrospectieve samen van verschillende van haar langspeelfilms. Die liep door in 2024-2025 met een tentoonstelling in de zalen van Jeu de paume in Parijs, onder de titel Travelling, in samenwerking met het Palais des Beaux-Arts de Bruxelles, de Fondation Chantal Akerman en het Royal Film Archive of Belgium.

Scroll naar boven