Godfried Danneels

Portret van kardinaal Godfried Danneels in 2013
Portret van kardinaal Godfried Danneels in 2013

Godfried Danneels (4 juni 1933 – 14 maart 2019) was een Belgisch katholiek prelaat. Hij werd geboren in Kanegem, West-Vlaanderen, als oudste van zes kinderen. Zijn roeping tot het priesterschap schreef hij toe aan priester en leraar Daniel Billiet. Na zijn middelbare studies ging hij niet naar het diocesaan seminarie van Brugge, maar werd hij rechtstreeks gestuurd naar het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte van de Katholieke Universiteit Leuven. Daar volgde hij van 1951 tot 1954 een driejarige opleiding in de neoscholastieke filosofie. Vervolgens studeerde hij katholieke theologie aan de Pauselijke Gregoriana in Rome, waar hij van 1954 tot 1959 verbleef in het Belgisch Pauselijk College. Hij behaalde er in juni 1956 een bachelorgraad, in 1958 een licentiaatsgraad met magna cum laude en in 1961 een doctoraat; voor het canoniek recht kreeg hij een A-. Op 17 augustus 1957 werd hij in de parochiekerk van Kanegem tot priester gewijd door Emiel Jozef De Smedt, bisschop van Brugge. Van 1979 tot 2010 was hij aartsbisschop van Mechelen-Brussel en voorzitter van de Belgische Bisschoppenconferentie. In 1983 werd hij tot het kardinalaat verheven.

Kerkelijke loopbaan

Godfried Danneels werd op 4 juni 1933 geboren en overleed op 14 maart 2019. Hij was een Belgische katholieke prelaat. Van 1979 tot 2010 was hij aartsbisschop van Mechelen-Brussel en in dezelfde periode ook voorzitter van de Bisschoppenconferentie van België. In 1983 werd hij tot kardinaal verheven.

Jeugd en studie

Godfried Danneels werd geboren in Kanegem, in West-Vlaanderen, als oudste van zes kinderen. Zijn roeping tot het priesterschap schreef hij toe aan priester Daniel Billiet, een leraar in het middelbaar onderwijs. Na zijn middelbare school ging hij niet naar het bisschoppelijk seminarie van Brugge. In plaats daarvan werd hij rechtstreeks gestuurd naar het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte van de Katholieke Universiteit Leuven, waar hij van 1951 tot 1954 een driejarige opleiding neo-scholastieke filosofie volgde. Daarna werd hij naar Rome gestuurd om katholieke theologie te studeren aan de Pauselijke Gregoriana. Tijdens zijn verblijf in Rome van 1954 tot 1959 woonde hij in het Belgisch Pauselijk College. In juni 1956 behaalde hij er een bachelor, in 1958 een licentiaat en in 1961 een doctoraat. Voor canoniek recht kreeg hij een A, en voor zijn licentiaat behaalde hij een magna cum laude-distinctie.

Priesterwijding

Godfried Danneels ontving op 17 augustus 1957 de priesterwijding in de parochiekerk van Kanegem. De wijding werd toegediend door Emiel Jozef De Smedt, bisschop van Brugge.

Van liturgie tot theologie en humanisme

In 1959 werd Danneels benoemd tot spiritueel directeur van het Brugse bisschoppelijke seminarie en tot professor in liturgie en spiritualiteit. Een jaar later nam hij het vak over de sacramenten van Frans Neirynck over. Tijdens die periode bestudeerde hij de literatuur over liturgie en evolueerde hij van een in Rome opgeleide conservatieve liturgist naar een moderne liturgist. Hij schreef ook artikels voor het Woordenboek van de Liturgie. In de zomer van 1967 werd hij ontheven van de spirituele directie van het Brugse seminarie en kreeg hij de leiding over de voortgezette vorming van de priesters van het bisdom Brugge. Op 8 juli 1969 werd hij benoemd tot assistent-professor aan de Faculteit Godgeleerdheid van de Katholieke Universiteit Leuven, aanvankelijk voor twee jaar. Hij bleef er uiteindelijk tot 31 januari 1978. Aan de universiteit groeide zijn belangstelling voor de wisselwerking tussen theologie en humanisme, een thema dat hij verder uitwerkte in zijn academische en pastorale geschriften.

Bisschop van Antwerpen

Op 4 november 1977 werd Godfried Danneels door paus Paulus VI benoemd tot bisschop van Antwerpen. Op 18 december 1977 ontving hij zijn bisschoppelijke wijding van kardinaal Leo Joseph Suenens in de Sint-Jacobskerk in Antwerpen. Medewijders waren Jules Victor Daem en bisschop De Smedt van Brugge. Danneels was als liturgist betrokken bij de ontwikkeling van de Nederlandstalige ritus die bij de wijding werd gebruikt.

Kort na zijn wijding nodigde hij katholieken uit om hem suggesties te sturen voor hun nieuwe bisschop. Daarna maakte hij rondgangen door zijn bisdom om met mensen te overleggen. Hij gebruikte de media intensief om zijn visie op christelijk humanisme uiteen te zetten. Tegelijk stond hij bekend als traditioneel en als iemand die zorgvuldig rekening hield met wat Rome verlangde.

Vanaf het begin van zijn episcopaat kreeg hij te maken met het probleem dat talrijke priesters de bediening verlieten. Hij verdedigde daarom de eis van de Kerk dat priesters celibatair blijven. In juli 1978 werd hij lid van de curiale Congregatie voor de Geloofsleer. Tijdens het onderzoek naar Edward Schillebeeckx greep hij niet in ten gunste van Schillebeeckx. Zijn voorganger had hem bovendien aangemoedigd en geholpen om een uitgebreid netwerk uit te bouwen, ook met Belgische politici.

Aanstellingen en kerkelijke rol

Op 19 december 1979 werd Godfried Danneels bevorderd tot aartsbisdom Mechelen-Brussel. In datzelfde jaar werd hij primaat van België, voorzitter van de Belgische Bisschoppenconferentie en kanselier van zowel de Katholieke Universiteit Leuven als de Université catholique de Louvain. Ook kreeg hij het hoofdschap over het katholieke militaire ordinariaat van het land, eerst als vicaris en vanaf 1987 als bisschop. Daarnaast was hij vanaf 1978 lid van de Congregatie voor de Geloofsleer, maakte hij deel uit van het permanent secretariaat van de bisschoppensynode en nam hij deel aan een aantal synodes, waarin hij ook een prominente rol speelde.

Paus Johannes Paulus II creëerde hem tijdens het consistorie van 2 februari 1983 tot kardinaal-priester van Santa Anastasia. In de eerste tien tot vijftien jaar van zijn kardinaalschap had hij uitstekende betrekkingen met Rome en werd hij benoemd in verschillende pauselijke congregaties en raden. Toch was hij niet tevreden over de manier waarop Johannes Paulus II de rol van bisschoppenconferenties, zoals CELAM in 1992 en CCEE in 1993, beperkte. Hij speelde tot 1993 een vooraanstaande rol in CCEE en vond dat de bisschoppelijke collegialiteit en het centralisme van het Vaticaan nauwelijks bespreekbaar waren. Na het conclaaf van 2013 voelde hij zich opnieuw op zijn gemak in Rome.

Als primaat van België was hij aanwezig op elke grote ceremonie aan het koninklijk hof. Zijn relaties met het hof waren goed, maar niet bijzonder hecht. Hij ontkende dat hij een nauwe band had met koning Boudewijn, al zag hij die wel vaak en bewonderde hij hem zeer.

Synodes, documenten en kerkelijke spanningen

Godfried Danneels zat samen met kardinaal Johannes Willebrands de synode over de pastorale situatie in Nederland voor. Die synode wilde de verdeeldheid in de katholieke Kerk in Nederland overwinnen en ook de groeiende kloof tussen Rome en veel Nederlandse katholieken aanpakken. Het slotdocument werd door alle deelnemers ondertekend, maar in Nederland werd het slecht onthaald. Ook na de synode bleven conflicten bestaan, zowel tussen Nederlandse bisschoppen onderling als tussen sommige bisschoppen en hun gelovigen.

Danneels sprak ook over de fundamenten van Humanae vitae in een rede die hij zelf zijn “beste synodale speech ooit” noemde. Daarin riep hij op om objectief te analyseren waarom veel katholieken de leer van Humanae vitae verwierpen. Hij wees er bovendien op dat veel gescheiden katholieken botsingen ervoeren tussen het canoniek recht en Gods barmhartigheid.

Op 24 oktober werd hij met 124 stemmen verkozen tot lid van het algemeen secretariaat van de bisschoppensynodes. Hij haalde daarbij meer stemmen dan kardinalen Joseph Aloisius Ratzinger en Basil Hume. Daarnaast werd hij benoemd tot algemeen relator van de synode over de twintigste verjaardag van het Tweede Vaticaans Concilie. Walter Kasper hielp hem in die taak. Zijn eindrapport werd door de paus geprezen en bijna unaniem aanvaard, al liet zijn synoderapport veel beslissingen over aan Rome en kon de centraliserende tendens in de Kerk verder doorzetten.

Ook zijn rede over “Jezus Christus, levend in zijn Kerk, bron van hoop voor Europa” maakte indruk. Die sprak uit tegen het culturele pessimisme dat bij sommige Romeinse prelaten leefde en maakte indruk op veel concilievaders en op paus Johannes Paulus II. De paus liet toe dat Danneels zijn spreektijd voor die rede overschreed. Later nam Danneels op persoonlijke uitnodiging van paus Franciscus deel aan de Synode over het Gezin, waar zijn tussenkomst kort maar opvallend was. In de context van de bevrijdingstheologie kende hij de risico's en de politieke dimensie ervan, veroordeelde hij publiek Libertatis nuntius om haar procedure en te intellectuele benadering van vrijheid, en speelde hij een belangrijke rol in het verhinderen van de veroordeling van Gustavo Gutiérrez. Hij was ook tevreden dat Libertatis conscientia geen definitieve veroordeling van de bevrijdingstheologie uitsprak.

Standpunten over abortus, euthanasie en partnerschappen

In maart en april 1990 speelde Godfried Danneels een rol in de constitutionele crisis die ontstond nadat koning Boudewijn weigerde de abortuswet te ondertekenen. Hij had die weigering al voorzien en had in de lente van 1989 aan premier Wilfried Martens voorgesteld om te bemiddelen. Nadat de beslissing van de koning was genomen, ontkende hij echter dat hij had bemiddeld. Hij respecteerde ook de geheimhouding van elk colloque singulier met koning Boudewijn over de abortuswet. Volgens zijn eigen verklaring had hij de koning niet aangeraden om de Lallemand-Herman Michielsenswet te ondertekenen, en hij stelde dat hij nooit geprobeerd had om Boudewijn van mening te doen veranderen. Tegelijk drukte hij de overtuiging uit dat een samenleving die abortus aanmoedigt voor gemarginaliseerde mensen haar humaniserende rol opgeeft. De mogelijke tussenkomst van Danneels werd wel vermeld door de ministers van Staat Philippe Moureaux en Mark Eyskens, maar niet expliciet bevestigd.

Later bleef hij ook publiek stelling innemen in ethische discussies. Op 31 januari 1994 drukte hij op een persconferentie de oppositie van de Belgische bisschoppen tegen euthanasie uit. Op 3 januari 1999 werd hij lid van de St. Gallen Group. In verband met homoseksuele personen verzette hij zich tegen discriminatie en steunde hij juridische statuten voor stabiele relaties tussen personen van hetzelfde geslacht. Tegelijk vond hij dat zulke juridische statuten niet als huwelijk mochten worden benoemd. Zijn standpunten over samenlevingsvormen van personen van hetzelfde geslacht zette hij uiteen in een privébrief aan Guy Verhofstadt van 11 april 2003.

Oecumene en interreligieuze inzet

Vanaf het begin van zijn aartsbisdom onderhield Danneels de contacten tussen Mechelen en het anglicanisme, die in de jaren 1920 door kardinaal Mercier waren opgestart. Hij bracht ook bijna elk jaar een bezoek aan de gemeenschap van Taizé. In dat verband trad hij op als bemiddelaar bij het Vaticaan om het bezoek van paus Johannes Paulus II aan Taizé op 5 oktober 1986 mogelijk te maken. Danneels ontmoette bovendien regelmatig broeder Roger, die in 1990 een eredoctoraat van de Katholieke Universiteit kreeg. Later ontving hij zelf het 31ste Europese Taizé-bijeenkomst in Brussel, van 29 december 2008 tot 2 januari 2009. Ook breder engageerde hij zich voor religieuze samenwerking: tot 2004 was hij lid van de World Council of Religions for Peace en vanaf de zomer van 2002 was hij actief in de Europese Raad van Religieuze Leiders. Naast deze contacten was hij van 1990 tot 1999 internationaal voorzitter van Pax Christi. Hij ondersteunde ook de pogingen van bisschop Monsengwo om de democratie in Zaïre te bevorderen en bemiddelde tussen België, Rome en Kinshasa over die democratische inspanningen. Op 2 februari 1993 speelde hij een belangrijke rol bij het eredoctoraat van Monsengwo aan de Katholieke Universiteit Leuven en sprak hij de laudatio uit.

Relaties met China

Godfried Danneels werkte mee aan het verbeteren van de relaties tussen China en de Katholieke Kerk. In november 1985 nodigde hij in Mechelen een delegatie van officiële Chinese bisschoppen uit voor de lunch. Een geplande reis naar China stelde hij later uit wegens problemen rond de officiële en de ondergrondse katholieke kerken.

In maart 2005 bezocht hij China, maar hij moest dat bezoek inkorten door het overlijden van paus Johannes Paulus II op 2 april 2005. De Chinese regering bracht op 3 april 2005 een communiqué uit waarin ze de inspanningen van paus Johannes Paulus II prees. Paus Benedictus moedigde Danneels daarna aan om zijn inspanningen om de relatie tussen de Kerk en China te verbeteren voort te zetten.

In maart 2008 reisde Danneels opnieuw naar China. Tijdens dat bezoek sprak hij tot de Chinese Academie voor Sociale Wetenschappen en kwam hij ook in contact met katholieke gemeenschappen op het platteland.

Dossiers rond seksueel misbruik

Godfried Danneels werd na de Dutroux-affaire voor het eerst geconfronteerd met dossiers over seksueel misbruik in de Kerk. Arthur Luysterman organiseerde het eerste contactpunt voor slachtoffers van seksueel misbruik in de Belgische Kerk. Op 4 november 1999 richtte de Belgische Bisschoppenconferentie, onder voorzitterschap van Danneels, de Commissie voor Klachten over Seksueel Misbruik in Pastorale Relaties op.

Begin 1998 raakte een zaak bekend waarin een priester uit het aartsbisdom in 1968 een minderjarige had verkracht. Danneels bood vrijwillig aan om in die zaak voor de rechtbank te getuigen en werd zo de eerste kardinaal die in België voor een burgerlijke rechtbank verscheen. In de rechtbank verklaarde hij dat hij niets van het misbruik wist. De rechtbank stelde de katholieke Kerk in België schuldig aan het nalaten het slachtoffer te beschermen en legde een boete op van een half miljoen Belgische frank. In beroep werd dat vonnis vernietigd en werd alleen de misbruikpleger schuldig verklaard.

Op 6 december 1999 begon Danneels ook een procedure tegen Robert Borremans. Hij onthefde Borremans van zijn pastorale taken en liet hem van de overheidsloonlijst schrappen. Daarbij wist Danneels dat Borremans vrijgesproken was toen de beschuldigingen onwaar bleken te zijn.

In de mid-jaren 1990 was Danneels al door Rik Devillé gewaarschuwd over Roger Vangheluwe. In 2010 zei hij zich die waarschuwing niet meer te herinneren. Begin april 2010 vertelde Vangheluwe hem zelf over seksueel contact met een minderjarige. Via woordvoerder Toon Osaer legde Danneels uit dat hij onvoorbereid was voor de ontmoeting met Vangheluwe. Hij stelde voor dat het slachtoffer van Vangheluwe stil zou blijven en maakte het gesprek met Vangheluwe niet bekend aan de Belgische bisschoppen. Hij was aanwezig op een bijeenkomst waar Vangheluwe een persoonlijke verontschuldiging aanbood, maar die werd door het slachtoffer verworpen. In de nacht van 19 op 20 april 2010 ontving Danneels ook een e-mail die Vangheluwe ontmaskerde. De ontslagname van Vangheluwe werd op 23 april 2010 bekendgemaakt door Danneels' opvolger André-Mutien Léonard.

Danneels werd later betrokken bij de Commissie voor Klachten over Seksueel Misbruik in Pastorale Relaties, die niet minder dan 475 klachten over seksueel misbruik ontving. Op 24 juni werden tijdens operatie Kelk het aartsbisschoppelijk paleis, Danneels' privé-appartement, de Leuvense zetel van de Adriaenssenscommissie en de Sint-Romboutskathedraal doorzocht. De zoekacties waren gericht op documenten over zaken van seksueel misbruik die nog vervolgd konden worden. Op 6 juli werd Danneels de hele dag ondervraagd door de Brusselse afdeling van de Gerechtelijke Politie. De doorzoeking werd later onwettig verklaard en alle in beslag genomen documenten werden teruggegeven.

De publicatie van heimelijk gemaakte afgetapte transcripties op 28 augustus 2010 schaadde zijn reputatie zwaar. Volgens die transcripties voelde het slachtoffer zich niet begrepen en vond het de aanpak van Danneels onhandig. Op 21 december 2010 verscheen Danneels voor een parlementaire commissie die het seksueel misbruik onderzocht. Hij zei daar dat er nooit een beleid was van verdoezelen, ontkennen of gedogen van seksueel misbruik, en dat justitie haar werk moest doen en de Kerk moest meewerken. Toch kreeg hij veel verwijten wegens zijn inactiviteit in deze zaak. Een hoofdredactioneel commentaar van De Standaard op 1 september 2010 stelde bovendien dat hij de schok over Vangheluwes bekentenis dagenlang voor zich had gehouden en Vangheluwe daarna niet opnieuw had gecontacteerd om hem tot onmiddellijk ontslag te bewegen, de zaak niet had doorverwezen naar de Adriaenssenscommissie en ook niet zijn opvolger Léonard had ingelicht.

Conclaaf van 2005

In het conclaaf van 2005 werd Godfried Danneels genoemd als een mogelijke opvolger van paus Johannes Paulus II. Tegelijk werd er gewezen op factoren die zijn kansen verzwakten, zoals zijn rol als aartsbisschop in een land waar abortus, euthanasie en homohuwelijken legaal waren. Ook werd opgemerkt dat het kerkbezoek en de pastorale roepingen onder zijn beleid tot historische dieptepunten waren gezakt. Danneels nam zelf deel aan het conclaaf, waar voorafgaande gesprekken al richting gaven aan de uitkomst. Uiteindelijk werd paus Benedictus XVI gekozen.

Kort na de verkiezing gaf Danneels een televisie-interview. Hij verklaarde dat hij door die afspraak niet kon aanschuiven bij het diner met de nieuwe paus en de kardinalen. Volgens de berichtgeving maakte hij na het interview een vermoeide indruk. Zijn lichaamstaal werd door sommigen gelezen als een gebrek aan enthousiasme over de verkiezing. In de publieke commentaarvorming werd zelfs breed aangenomen dat hij een tegenstander van de nieuwe paus was, maar Danneels ontkende dat hij zich tegen Benedictus XVI verzette.

Pensioen en opvolging

Godfried Danneels bereikte op 4 juni 2008 de wettelijke pensioenleeftijd. De opvolging verliep echter niet vlot en nam veel tijd in beslag. Karl-Josef Rauber stuurde eerst een terna met drie namen, maar Rome wees die af. Ook een tweede terna van Rauber werd door Rome afgewezen. Uiteindelijk werd André-Mutien Léonard op 18 januari 2010 benoemd als zijn opvolger als aartsbisschop van Mechelen-Brussel. Léonard werd door Rome opgelegd als kandidaat. Rauber merkte daarbij op dat André-Mutien Léonard niet helemaal geschikt was voor Brussel.

Conclaaf van 2013

Godfried Danneels nam deel aan het pauselijk conclaaf van 2013. In de besprekingen vooraf lag de nadruk bij de kardinalen op collegialiteit. Tijdens dit conclaaf werd kardinaal Jorge Mario Bergoglio verkozen tot paus. Volgens de feiten kreeg Bergoglio steun van een lid van de St.-Gallen-groep. Na de aankondiging van het Habemus Papam nodigde paus Franciscus Danneels uit om op het balkon te verschijnen.

Overlijden en uitvaart

Godfried Danneels overleed op 14 maart 2019 in Mechelen. Zijn uitvaartplechtigheid vond plaats op 22 maart 2019 in de Sint-Romboutskathedraal in Mechelen. Daarbij waren de koning, de koningin, andere leden van de koninklijke familie en talrijke politici aanwezig. Daarna werd hij bijgezet in de crypte van de Sint-Romboutskathedraal in Mechelen.

Bronnen en verwijzingen

In de referentielijst worden verschillende werken vermeld die in verband staan met Godfried Danneels. Daaronder vallen In gesprek met kardinaal Danneels van Jan Becaus en Christian Laporte, uitgegeven in Antwerpen bij Halewijn in 2009, en Confidences d'un cardinal van Christian Laporte en Jan Becaus, verschenen in Namur bij Fidélité en in Brussel bij Racine in 2009. De Nederlandse versie van de boeken van Jan Becaus en Christian Laporte wordt in de noten aangeduid als B&L.

Ook opgenomen zijn The Great Reformer: Francis and the Making of a Radical Pope van Austen Ivereigh, uitgegeven door Picador in New York in 2015, en de biografische werken van Jürgen Mettepenningen en Karim Schelkens. Daarbij gaat het om Godfried Danneels: Biografie in het Nederlands en Godfried Danneels: Biographie in het Frans, uitgegeven door Uitgeverij Polis in Antwerpen in 2015. De Nederlandse versie van de boeken van Jürgen Mettepenningen en Karim Schelkens wordt in de noten M&S genoemd.

Scroll naar boven