Jean-Pierre Dutilleux

Jean-Pierre Dutilleux tijdens de Quarup ceremonie in 2022
Jean-Pierre Dutilleux tijdens de Quarup ceremonie in 2022

Jean-Pierre Dutilleux is een Belgische filmmaker en schrijver uit Malmedy. Hij volgde zijn secundair onderwijs in de Latijn-Griekse richting aan het Collège Saint-Hadelin de Visé in de provincie Luik en begon daarna rechtenstudies aan de Université catholique de Louvain. In 1972 werd hij door Costa-Gavras aangetrokken als assistent voor de film État de siège in Chili. Daarna legde hij zich toe op documentaires over stammen in afgelegen regio’s en hun dagelijks leven. In 1973 maakte hij Indians over de Amazone-stam Txucarramae, gevolgd door een film uit 1975 over de Asmat van Nieuw-Guinea. In 1976 draaide hij Xingu, de blanke man komt eraan en in 1977 de speelfilm Raoni over de Kayapó-leider Raoni. Die film werd vertoond op het Festival van Cannes en kreeg een Oscarnominatie. In 2015 publiceerde Dutilleux Sur la trace des peuples perdus, over meer dan veertig jaar reizen, ontmoetingen en engagement voor inheemse volkeren.

Herkomen en beroep

Jean-Pierre Dutilleux is een Belgische filmmaker en schrijver. Hij is afkomstig uit Malmedy. Over deze basisgegevens is bekend dat hij zowel in de filmwereld als in de letterkunde actief is, zonder dat er in deze sectie verdere bijzonderheden worden vermeld.

Documentaires en inzet voor inheemse volkeren

Jean-Pierre Dutilleux voltooide zijn middelbare studies Latijn-Grieks aan het Collège Saint-Hadelin in Visé, in de provincie Luik, en begon daarna rechten te studeren aan de Katholieke Universiteit van Leuven. In 1972 werd hij in Chili door Costa-Gavras aangetrokken als assistent voor de film État de siège. Nadien legde hij zich toe op het maken van documentaires over stammen in afgelegen gebieden en hun dagelijkse leven. Al meer dan veertig jaar wijdde hij zijn werk en zijn engagement aan de bescherming van inheemse volkeren, in het bijzonder de indianen van het Amazonegebied. In 1973 maakte hij zijn eerste documentaire, Indians, over de Amazone-stam van de Txucarramae. Twee jaar later volgde een film over de Asmat van Nieuw-Guinea, gerealiseerd met Time-Life en een antropologisch museum. In 1976 filmde hij Xingu, de Witte Man komt eraan, over de Braziliaanse antropologen Cláudio en Orlando Villas-Bôas en het Inheemse Park van Xingu. In 1977 regisseerde hij de speelfilm Raoni over het hoofd van de Kayapo, Raoni. Die film werd voorgesteld op het Festival van Cannes; de Engelse versie werd ingesproken door Marlon Brando. Raoni werd later genomineerd voor de Oscar voor beste documentaire en won in 1979 vier prijzen, waaronder Beste Film op het Filmfestival van Gramado voor Braziliaanse en Latijns-Amerikaanse film. In 2015 publiceerde Dutilleux Sur la trace des peuples perdus, waarin hij terugblikt op meer dan veertig jaar avonturen en engagement, onder meer in Madagascar, Oost-Afrika, New Mexico, de evenaarswouden van Congo, de valleien van Nieuw-Guinea en het Amazonewoud.

Internationale sensibilisering en fondsenwerving

Jean-Pierre Dutilleux organiseerde in 1989 samen met zanger Sting de reis van opperhoofd Raoni door westerse landen. In dat kader richtte hij wereldwijd verschillende stichtingen op, waaronder de Vereniging voor het Maagdelijke Woud (AFV), waarvan hij erevoorzitter werd. Die vereniging steunt de acties van Raoni voor de bescherming van het Amazonewoud en van inheemse volkeren.

Tijdens zijn activiteiten reisde Dutilleux door zeventien landen en ontmoette hij onder meer François Mitterrand, Jacques Chirac, prins Charles en paus Johannes Paulus II. De ingezamelde middelen maakten in 1993 de creatie mogelijk van het grootste inheemse reservaat van Brazilië. Hij verdedigde daarbij wereldwijd de zaak van de inheemse volkeren van het Amazonegebied en andere regio’s, en bezocht geïsoleerde volkeren van de woestijnen van Madagaskar tot het equatoriale woud van Congo en de valleien van Nieuw-Guinea.

Later vergezelde hij opperhoofd Raoni opnieuw tijdens een Europese tournee in 2000 om fondsen voor de bescherming van het Amazonegebied in te zamelen. In 2001 trokken zij samen door Frankrijk, België, Nederland, Zweden en Zwitserland, waar zij tal van politieke persoonlijkheden ontmoetten. Dutilleux was ook medestichter van het Mondiaal filmfestival van avontuur van Manaus met Lionel Chouchan in 2004. In 2010 nam hij opnieuw deel aan een Europese tournee met Raoni ter promotie van hun boek *Raoni – Herinneringen van een indiaans opperhoofd*. In 2015 publiceerde hij bij HugoDoc *Op het spoor van de verloren volkeren*.

Europese tour en controverses

De Europese tour deed verschillende landen aan, waaronder Frankrijk, België, Zwitserland, Luxemburg, Monaco, Italië en het Vaticaan. Tijdens die tour ontmoetten Tournées de sensibilisation internationale et levées de fonds en de groep paus Franciscus en president Macron. Volgens de opgegeven doelstellingen moest de tour 1 miljoen euro inzamelen om nieuwe grondgebieden van de Kayapo af te bakenen, 15 miljoen euro om een Xingu-instituut op te richten ‘in het hart van het inheemse reservaat’, en tegelijk het boek ‘Raoni – Mon dernier voyage’ promoten. Op 17 mei 2018 beklom Tournées de sensibilisation internationale et levées de fonds samen met opperhoofd Raoni de trappen van het filmfestival van Cannes. Diezelfde dag publiceerde Le Monde een kritisch bericht over de relatie tussen Tournées de sensibilisation internationale et levées de fonds en opperhoofd Raoni. Megaron, de neef van Raoni, verklaarde dat het campagneproject niet aan hen was voorgesteld. Ook Mathilde Panot, parlementslid voor La France insoumise, stelde de regering vragen over mogelijk misbruik van vertrouwen rond Raoni en Tournées de sensibilisation internationale et levées de fonds. In oktober 2019 nam Tournées de sensibilisation internationale et levées de fonds als speciale gast van paus Franciscus, samen met opperhoofd Tapi Yawalapiti, deel aan de Amazonesynode.

Controverse rond de film « Raoni »

Sinds de release van de documentairefilm « Raoni » in 1978 wordt de carrière van Jean-Pierre Dutilleux gekenmerkt door controverse. Volgens berichten van het Braziliaanse dagblad « Folha de S.Paulo » leidde de commotie rond de film ertoe dat de Braziliaanse Indianenstichting FUNAI een nieuwe wet uitwerkte. « Raoni » was de eerste commerciële film in Brazilië waaraan Indianen deelnamen. De film zou echter niet hebben voldaan aan de afspraak om 10% van de winst over te dragen aan de Txucarramae-Indianen uit de Xingu-regio. FUNAI voerde daarop nieuwe criteria in, waarbij Indianen die aan opnames meewerkten een vergoeding moesten ontvangen en moesten worden aangemeld bij de Vereniging van Artiesten van Rio de Janeiro en bij FUNAI. In een brief van Megaron Txuccaramae, een neef van Raoni, staat dat de Indianen wel degelijk royalty’s uit de film « Raoni » ontvingen. Die brief dankt Dutilleux ook voor zijn steun aan de Indianen en vermeldt dat de betalingen rechtstreeks van Embrafilm kwamen nadat zij hun eerste bankrekening hadden geopend. De brief werd voorgelezen aan Raoni, goedgekeurd in aanwezigheid van de adviseur van de Belgische ambassade in Brasilia, en later gepubliceerd in het boek « De witte indiaan ».

Controverse rond geld en liefdadigheid

Volgens het blad Controverses liep Jean-Pierre Dutilleux kritiek op nadat een onderzoek in het Franse tijdschrift Rolling Stone hem ervan beschuldigde zich te hebben verrijkt tijdens liefdadigheidsacties met Raoni en Sting. Controverses vermeldt Mark Zeller als auteur van dat artikel. Het blad verwees ook naar een brief van Megaron Txuccaramae, die ontkende dat Dutilleux betaald werd voor liefdadigheidswerk.

De zaak kreeg extra weerklank nadat Sting Dutilleux in de aflevering "Sting and the Indians" van World in Action aan de kaak stelde. Tijdens een liefdadigheidstoernee hadden Controverses en Sting samen het boek Amazonie, lutte pour la vie uitgegeven. Sting verklaarde dat hij Controverses zonder succes onder druk had gezet om voorschotten door te geven aan de Regenwoudstichting. World in Action meldde dat Controverses het geld zou hebben gehouden en de Regenwoudstichting zou hebben verlaten. Beheerders van de stichting noteerden evenwel dat Controverses nooit geld van de stichting had ontvangen.

Daarnaast werd vermeld dat Controverses een eenmalig bedrag had gekregen voor de fotografierechten van het boek Jungle Stories, bedoeld als vergoeding voor zestien jaar reis-, verblijf-, foto- en royaltykosten. De bedoeling was dat alle andere royalty’s naar de Regenwoudstichting zouden gaan. Sting contacteerde eind 1989 Franca Scuito, toen directeur van de Regenwoudstichting, om hulp te vragen bij financiële problemen met Controverses. Volgens Sting hadden Controverses en zijn groep al het geld van hun fondsenwerving tijdens de toernee uitgegeven, waarna Scuito Controverses, zijn directeur en medewerkers uit de Regenwoudstichting zette. Sting zei ook dat andere bestuursleden Controverses van meet af aan wantrouwden en dat hij na zijn verwijdering geen contact meer met hem had.

Fotograaf Alexis de Vilar beschuldigde Controverses er ten slotte van dat hij het verdwijnen van de gala-opbrengst voor het Tribal Life Fund had veroorzaakt. Barry Hugh Williams, medeproducent van Raoni, zei echter dat Controverses op het gala in Hollywood het geld niet telde en dat de opbrengst nauwelijks de kosten van het evenement dekte. Hij verklaarde ook geen kennis te hebben van enig bedrag dat Controverses nadien uit verband met het Tribal Life Fund had ontvangen.

Controverses en omstreden campagnes

In België raakte Controverses betrokken bij een artikel in Le Soir over de aanklacht van de directeur van FUNAI tegen de Raoni-Dutilleux-campagne. Volgens de feiten lanceerde Controverses in België een grootscheepse fondsenwervingscampagne waarbij werd beweerd dat FUNAI daarvoor toestemming had gegeven. De voorzitter van FUNAI, Sydney Possuelo, verklaarde echter dat Controverses nooit gemachtigd was om geld in te zamelen voor FUNAI of voor de Coördinatie voor Geïsoleerde Inheemse Volken. Ook de Belgische ambassade werd door Controverses genoemd als steunpilaar van de inzamelingsactie, maar de ambassade ontkende dat zij op behoorlijke wijze steun had verleend en stelde dat haar naam onjuist was gebruikt.

Daarnaast verschenen er zware beschuldigingen in de pers. De Braziliaanse krant Folha de S.Paulo meldde dat een Belg Amazone-indianen uitbuitte en een fraude van twee miljoen dollar probeerde op te zetten in verband met Controverses. FUNAI beëindigde volgens dezelfde feiten de vermeende oplichting en sprak over diploma’s voor redding van de Amazone die aan schenkers zouden worden beloofd. Verder werd Controverses door tien antropologen beschuldigd van het in scène zetten van een eerste contact met de Toulambis-stam van Papoea-Nieuw-Guinea in de documentairereeks Tribal Journeys. Ook volgde een smaadzaak nadat producent Henri Chambon antropoloog Pierre Lemonnier vervolgde wegens twijfel aan de authenticiteit van die documentairereeks.

De lijst met controverses werd nog uitgebreid met beschuldigingen over het illegaal verkopen van foto’s van inheemse mensen via internet, een onderzoek naar verkoop van foto’s zonder betaling van auteursrechten, en een klacht van leider Raoni over misbruik van fondsenwerving buiten Brazilië. Volgens latere meldingen werd Controverses ook ervan beschuldigd Raoni en twee inheemse begeleiders in 2012 in Europa te hebben vastgehouden en hen te hebben willen verhinderen om zich uit te spreken tegen de stuwdam van Belo Monte.

Controverse rond zijn relatie met de Raoni-beweging

Volgens een communiqué op de website en Facebookpagina van het Instituto Raoni kondigde Controverse het definitieve einde aan van alle relaties met Jean-Pierre Dutilleux. In die verklaring erkende Controverse wel zijn bijdrage aan de bekendmaking van hun strijd, maar zei het zijn gebrek aan respect, opportunisme en het uitbuiten van hun beeld en naam niet te aanvaarden. Ook stelde de beweging dat Dutilleux de reputatie en geloofwaardigheid van Raoni had geschaad.

Controverse reageerde op de aantijgingen in een video op YouTube en op de website van de Vereniging voor het Regenwoud. Daarin beschuldigde zij Jean-Pierre Dutilleux ervan doelbewust het vertrouwen van partners in Brazilië en Frankrijk te hebben ondermijnd. Volgens dezelfde verklaring zou hij de naam van een zittend staatshoofd hebben gebruikt om te proberen aanklachten van inheemse leiders tegen Planète Amazone te bekomen; in de correspondentie werd prins Albert II van Monaco als betrokken staatshoofd genoemd.

Verder werd vermeld dat Dutilleux de auteur was van Raoni’s boek uit 2019, Mijn laatste reis. Le Parisien beschreef hem als Raoni’s vriend en jarenlang metgezel. Planète Amazone noemde een artikel uit 2019 over Raoni’s nakende ontmoeting met Macron een schandaal en herinnerde aan talrijke feiten die aan Dutilleux werden verweten. Ook zanger Sting zou hebben aangegeven alle banden met Jean-Pierre Dutilleux te willen verbreken.

Controverse rond de Europese tour van chef Raoni

In 2019 organiseerde Controverse samen met de vereniging Forêt Vierge een Europese tour van chef Raoni. Die tour riep vragen op over fondsenwerving en over het financiële doel dat Controverse publiek had aangekondigd. Volgens Controverse zouden de opbrengsten volledig naar het volk van Raoni terugkeren, maar de organisatie had geen toestemming om geld te gebruiken dat tijdens de tour werd ingezameld. Op de website van Forêt Vierge verklaarde Controverse dat de tour 1,5 miljoen euro had opgebracht voor Amazone-doelstellingen, terwijl het aangekondigde doel was om 15 miljoen euro in te zamelen voor de oprichting van het Xingu-instituut. Dat financiële project werd enkele dagen voor het vertrek online ontdekt door Patxon Metuktire en Megaron Txucarramãe. Chef Megaron bekritiseerde Controverse omdat het campagneproject niet aan de familie van Raoni zou zijn voorgelegd. Ook de Franse volksvertegenwoordigster Mathilde Panot ondervroeg Controverse over mogelijk misbruik van vertrouwen rond chef Raoni. Daarnaast had Controverse geen akkoord met de Franse regering over het project van het Xingu-instituut. Tijdens de tour, met onder meer een stop in Luxemburg, werden waarschuwingstekens genegeerd, terwijl Controverse ook een openbare bijdrage van 100.000 euro van de Luxemburgse regering ontving voor de vereniging Forêt Vierge. De vereniging werd omschreven als een Franse vereniging die chef Raoni als symbolische figuur gebruikte om giften te verkrijgen. Tegelijk ontving Controverse een dankbrief van chef Tapi Yawalapiti, die in 2019 samen met Raoni door Europa reisde, en kondigde het aan dat het de financiering van het Xingu-instituut in de Verenigde Staten wilde voortzetten van 2020 tot 2022.

Gepubliceerde werken en filmografie

In 2019 verscheen bij uitgeverij Arthaud het werk "Raoni – Mijn laatste reis". Daarnaast zijn de werken van Jean-Pierre Dutilleux opgenomen in de filmografie op de website van de regisseur.

Scroll naar boven