Lilian, Prinses van Réthy

Portret van prinses Lilian de Réthy uit de jaren 1950
Portret van prinses Lilian de Réthy uit de jaren 1950

Lilian, prinses van Réthy, geboren als Mary Lilian Henriette Lucie Josephine Ghislaine Baels, werd in Highbury, Londen, geboren en groeide op in België. Zij kreeg aanvankelijk onderwijs in het Engels, volgde les aan het College of the Sacred Heart in Oostende, waar zij Nederlands leerde, en zette haar studies in het Frans voort aan het Instituut van het Heilig Hart in Brussel. Als studente zag zij koning Leopold III in 1933, toen hij nog de hertog van Brabant was, in de context van een militaire revue van koning Albert I bij haar school. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bood zij zich vrijwillig aan als bestuurster van een wagen waarmee gewonde Belgen en Fransen naar ziekenhuizen in Brugge werden vervoerd. In 1941 trouwde zij met koning Leopold III van België en werd zij zijn tweede echtgenote en de gemalin van de Belgische vorst. Samen kregen zij drie kinderen. Daarnaast was zij stiefmoeder van de kinderen van Leopold III uit zijn huwelijk met koningin Astrid. Tijdens de eerste negen jaar van de regeerperiode van koning Boudewijn trad zij op als eerste dame van België. Haar liefdadigheidswerk richtte zich vooral op geneeskunde en cardiologie.

Huwelijk en rol aan het hof

Mary Lilian Henriette Lucie Josephine Ghislaine Baels, beter bekend als Lilian, prinses van Réthy, werd geboren in het Verenigd Koninkrijk en groeide op in België. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bood zij hulp als vrijwillige autobestuurster: zij vervoerde gewonde Belgen en Fransen naar ziekenhuizen in Brugge. In 1941 trouwde zij met koning Leopold III van België en werd zij de gemalin van de Belgische vorst.

Als tweede echtgenote van Leopold III werd zij ook stiefmoeder van zijn kinderen uit zijn huwelijk met koningin Astrid. Samen kregen zij drie kinderen. Tijdens de eerste negen jaar van het bewind van koning Boudewijn vervulde zij de rol van eerste dame van België. Naast haar positie aan het hof was haar liefdadigheidswerk vooral gericht op geneeskunde en cardiologie.

Jeugd en opleiding

Lilian, Prinses van Réthy, werd geboren in Highbury, Londen, Engeland. Haar eerste opleiding kreeg zij in het Engels. Daarna volgde zij onderwijs aan het College of the Sacred Heart in Oostende, waar zij Nederlands leerde. Vervolgens zette zij haar studies in het Frans voort aan het Instituut van het Heilig Hart in Brussel.

Ontmoetingen met het Belgisch koningshuis

Tijdens haar studies aan het Instituut van het Heilig Hart kwam Lilian Baels in 1933 in aanraking met het Belgisch koningshuis. In dat jaar zag zij koning Leopold III, toen nog de hertog van Brabant, en schreef zij als leerlinge een essay over de toenmalige prins Leopold. Volgens de beschikbare gegevens was Leopold III in 1933 gehuwd met Astrid van Zweden. In dezelfde periode werd ook melding gemaakt van een militaire parade die door koning Albert I werd geleid in de buurt van het Instituut van het Heilig Hart.

Lilian Baels ontmoette Leopold later nog een tweede keer op een openbare plechtigheid. Haar vader, die toen gouverneur van West-Vlaanderen was, nam haar mee naar die ceremonie. Daar zat Leopold zelf de plechtigheid voor.

De eerste oorlogsjaren in België en Frankrijk

Bij het begin van de Tweede Wereldoorlog in België was de moeder van Lilian, Prinses van Réthy, actief voor het Rode Kruis tijdens de Belgische en geallieerde militaire campagne. Lilian zelf vervoerde gewonden uit België en Frankrijk met de auto naar het Sint-Janshospitaal in Brugge. Ook hielp zij bij de evacuatie van bejaarden uit een gesticht in Aalst, dat zich in de gevechtszone bevond.

Haar vader, gouverneur Baels, probeerde intussen de toestand in zijn bezette provincie te verlichten. Op 18 mei ging hij op zoek naar de minister van Binnenlandse Zaken om een handtekening te verkrijgen voor een hulpmaatregel. Tijdens die tocht kreeg hij een auto-ongeluk, waarbij hij zijn benen kwetste. Daarna werd hij opgenomen in een ziekenhuis in Le Havre.

De moeder van Lilian besliste vervolgens om haar dochters naar Frankrijk in veiligheid te brengen. Lilian bestuurde de familiewagen op de reis. Haar moeder en zusters ontmoetten gouverneur Baels toevallig in een ziekenhuis in Poitiers. Er kwam later kritiek op Baels, die ervan werd beschuldigd zijn post als gouverneur zonder rechtvaardiging te hebben verlaten door naar Frankrijk te vluchten. Na de capitulatie van het Belgische leger op 28 mei 1940 kreeg hij audiëntie bij de koning, die op dat moment door de Duitsers werd vastgehouden in het Kasteel van Laken. Baels en Lilian legden de omstandigheden van zijn vertrek uit aan de koning, waarna Baels werd vrijgepleit.

Daarna keerden Lilian en haar vader terug naar Frankrijk, waar zij in de streek van Anglet Belgische vluchtelingen verzorgden. Na de bevrijding van België werd Henri Baels in Frankrijk bovendien beschuldigd van samenwerking met nazi's.

Huwelijk met Leopold III

In 1941 bezocht Lilian, op uitnodiging van koningin Elisabeth, het kasteel van Laken. Koning Leopold III verbleef daar toen onder Duits huisarrest. Na verschillende bezoeken groeiden Leopold III en Lilian naar elkaar toe en werd duidelijk dat zij verliefd waren geworden. In juli 1941 vroeg Leopold III haar ten huwelijk. Lilian wees dat eerste voorstel af, omdat koningen volgens haar alleen met prinsessen mochten trouwen. Koningin Elisabeth haalde haar echter over om het aanbod toch te aanvaarden. Lilian stemde ermee in om met Leopold III te trouwen, maar weigerde de titel van koningin. Leopold III verleende haar daarop de titel prinses van België met de aanspreektitel Koninklijke Hoogheid. De kinderen uit dit huwelijk kregen eveneens de titel prins of prinses van België met de stijl Koninklijke Hoogheid, maar werden uitgesloten van de opvolging.

Huwelijk en publieke reacties

Leopold en Lilian hadden oorspronkelijk gepland om hun officiële burgerlijk huwelijk pas na de oorlog te laten plaatsvinden. Toch volgde eerst een geheime religieuze huwelijksplechtigheid op 11 september 1941 in de kapel van het Kasteel van Laken. Daarbij waren koningin Elisabeth, Henri Baels, kardinaal van Roey en een vriend van de koning aanwezig. Lilian droeg tijdens haar huwelijk de bruidssluier van koningin Elisabeth. Die religieuze plechtigheid ging in tegen de Belgische wet, die vereiste dat eerst een burgerlijk huwelijk moest worden gesloten.

Omdat Lilian spoedig haar eerste kind verwachtte, moest het burgerlijk huwelijk worden vervroegd. Op 6 december 1941 voltrok het paar daarom ook het burgerlijk huwelijk. Daardoor werd Lilian automatisch Belgische prinses. Kardinaal van Roey bracht dit burgerlijk huwelijk vervolgens openbaar in een pastorale brief die in december 1941 in de Belgische kerken werd voorgelezen.

De reacties in België waren gemengd. Er was ook sympathie en er werden gelukwensen gestuurd naar het paleis in Laken. Tegelijk berispte een vooraanstaande Belgische krant koning Leopold voor zijn hertrouwen. De ouders van koningin Astrid, prins Carl en prinses Ingeborg van Zweden, keurden Leopolds hertrouwen niet af. Prinses Ingeborg liet weten dat zij gelukkig was met Leopolds nieuw huwelijk, in het belang van hemzelf en van de kleinkinderen. Lilian bleef intussen een toegewijde echtgenote van koning Leopold en een aanhankelijke stiefmoeder voor zijn kinderen.

De deportatie naar Nazi-Duitsland

In 1944 werd de Belgische koninklijke familie gedeporteerd naar Nazi-Duitsland. Ze werden er streng bewaakt door 70 leden van de SS en leefden onder zware omstandigheden. Het voedsel was ontoereikend, en de familie leefde voortdurend met de vrees voor een massaslachting of voor geraakt te worden in een kruisvuur. Een nazi-functionaris probeerde hen zelfs cyanide te geven, vermomd als vitaminen, maar Leopold en Lilian namen de pillen niet in en gaven ze ook niet aan hun kinderen.

Tijdens hun verblijf in Duitsland en Oostenrijk gaven Leopold en Lilian samen les aan de koninklijke kinderen. Leopold onderwees wetenschappelijke vakken, terwijl prinses Lilian lesgaf in kunst en literatuur. In 1945 kwam een einde aan hun gevangenschap toen de Belgische koninklijke familie werd bevrijd door het Amerikaanse 106th Cavalry Regiment, onder bevel van luitenant-generaal Alexander Patch. Patch werd later een goede vriend van koning Leopold en prinses Lilian en overleed twee maanden na de vrijlating van de familie.

De Koningskwestie en Lilian

Tijdens de zogeheten Koningskwestie kon koning Leopold niet terugkeren naar België door de politieke controverse rond zijn optreden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij werd ervan beschuldigd de Geallieerden te hebben verraden door een vermeend te vroege overgave in 1940 en van collaboratie met de nazi’s tijdens de bezetting van België. In 1946 werd in Brussel een gerechtelijke commissie samengesteld om zijn gedrag tijdens de oorlog en de bezetting te onderzoeken. Leopold en zijn familie verbleven tijdens dat onderzoek in ballingschap in Pregny-Chambésy, Zwitserland, terwijl prins Charles, graaf van Vlaanderen, regent van België werd. De onderzoekscommissie sprak Leopold vrij van de beschuldigingen, waarna hij in 1950 naar België terugkeerde en zijn koninklijke taken hervatte. De politieke onrust hield echter aan en leidde tot burgerlijke ongeregeldheden die bekendstonden als de Koningskwestie. In 1951 deed Leopold III afstand van de troon ten gunste van zijn 21-jarige zoon, prins Boudewijn. In die eerste jaren van Boudewijns regering trad Lilian op als “first lady” van België en werd zij de hoogste dame van het hof. Leopold en prinses Lilian woonden tot 1960 in het koninklijk paleis van Laken, tot koning Boudewijn in dat jaar trouwde met Doña Fabiola de Mora y Aragón.

Leven in Argenteuil en liefdadigheid

Na het huwelijk van koning Boudewijn verhuisde Lilian in 1960 uit het koninklijk paleis naar het domein van Argenteuil in België. Daar liet zij, samen met anderen, verschillende ontwerpers het vervallen landhuis omvormen tot een voorname en elegante residentie. Onder hun auspiciën groeide Argenteuil uit tot een cultureel centrum. In die periode bouwde zij ook vriendschappen op met talrijke vooraanstaande schrijvers, wetenschappers, wiskundigen en dokters. Daarnaast reisde zij veel over de hele wereld. Zij financierde persoonlijk Belgische kinderen die in de Verenigde Staten een operatie nodig hadden. Lilian liet verstaan dat zij in Argenteuil in vrede wilde wonen en zich wilde toeleggen op wetenschappelijke, filantropische en sociale activiteiten.

Overlijden en begrafenis

Lilian, Prinses van Réthy, overleed in 2002 op het Domaine d'Argenteuil in Waterloo, België. Zij had uitdrukkelijk te kennen gegeven dat zij in Argenteuil begraven wilde worden, maar uiteindelijk werd zij bijgezet in de koninklijke crypte van de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Laken, België. Daar rustte zij samen met koning Leopold en koningin Astrid. De uitvaart werd bijgewoond door koningin Fabiola en haar stiefkinderen, evenals door haar zoon Alexandre en dochter Marie-Esmeralda. Haar dochter Marie-Christine was niet aanwezig op de begrafenis.

Persoonlijkheid en nalatenschap

Prinses Lilian stond bekend als een vrouw die buitengewoon streng en veeleisend was voor zichzelf, en soms ook hard kon zijn voor anderen. In België was zij bovendien lange tijd weinig populair, onder meer door de controverse rond de oorlogshandelingen van koning Leopold en diens tweede huwelijk. Tijdens de Koningskwestie en nog vele jaren daarna kreeg zij een lange reeks persoonlijke aanvallen te verduren.

Toch had zij ook een hechte kring van vrienden die haar beschreven als een vrouw met grote schoonheid, charme, intelligentie, elegantie, karaktersterkte, vriendelijkheid, vrijgevigheid, humor en cultuur. Een hofdame van koningin Elisabeth noemde haar zelfs een echte prinses in de volle betekenis van het woord. Haar uitstraling werd later ook buiten haar directe omgeving opgemerkt: Jacqueline Kennedy noemde prinses Lilian een mode-inspiratie. Na haar dood werd een cardiologische conferentie georganiseerd om haar en haar bijdragen aan de cardiologie via de Cardiological Foundation te eren. In 2003 werden ook haar garderobe en juwelencollectie geveild door Sotheby's.

Kinderen en gezinsleven

Lilian, prinses van Réthy, had meerdere kinderen. Prins Alexandre Emmanuel Henri Albert Marie Léopold van België werd in 1942 geboren en overleed in 2009. Hij huwde Léa Wolman in 1991. Prinses Marie-Christine Daphné Astrid Élisabeth Léopoldine van België werd op 6 februari 1951 in Brussel geboren. Zij huwde eerst met Paul Drucker in 1981, scheidde later in datzelfde jaar en werd in 1985 van hem gescheiden. In 1989 huwde zij Jean-Paul Gourgues en zij woont in Las Vegas. Prinses Marie-Esméralda Adelaide Lilian Anne Léopoldine van België werd op 30 september 1956 in Brussel geboren. Zij huwde Sir Salvador Enrique Moncada in 1998. Samen hebben zij twee kinderen, Alexandra en Leopoldo. Marie-Esméralda is ook journaliste en schrijft onder de professionele naam Esmeralda de Réthy.

Scroll naar boven