Charlotte van België

Charlotte van België, keizerin van Mexico
Charlotte van België, keizerin van Mexico

Charlotte van België werd geboren in het château de Laeken in België en was de enige dochter van de koning der Belgen en koningin Louise d’Orléans. Haar naam eerde de overleden Princess of Wales, de eerste echtgenote van de koning der Belgen. Zij was prinses van België, prinses van Saksen-Coburg en Gotha en hertogin in Saksen. In 1857 werd zij aartshertogin van Oostenrijk door haar huwelijk met aartshertog Maximilian van Oostenrijk, vicekoning van Lombardije-Venetia en later keizer van Mexico. In 1864 werd zij keizerin van Mexico. Charlotte verbleef iets meer dan twee jaar in Mexico en hielp haar echtgenoot, die haar tijdens zijn afwezigheden uit Mexico-Stad liet regeren. Later reisde zij persoonlijk naar Europa om hulp te zoeken bij de keizer van Frankrijk en de Heilige Stoel. Na haar aankomst in Frankrijk werd zij door beiden geweigerd. In Rome leek haar geestelijke gezondheid aangetast. Een medisch alienist raadde aan haar op haar bezit Miramare te laten opsluiten. Toen Maximilian in Mexico werd geëxecuteerd, verbleef Charlotte onder toezicht en keerde zij naar België terug zonder op de hoogte te zijn van haar weduwschap. Zij leefde nog bijna zestig jaar in België met een verslechterde psychologische toestand en stierf in 1927 in het château de Bouchout in Meise.

Van Belgische prinses tot keizerin

Charlotte van België werd geboren in het château de Laeken in België. Zij was de enige dochter van de koning der Belgen en koningin Louise, en droeg de titels prinses van België, prinses van Saksen-Coburg en Gotha en hertogin in Saksen. In 1857 werd zij aartshertogin van Oostenrijk, nadat zij was gehuwd met aartshertog Maximiliaan van Oostenrijk, die onderkoning van Lombardije-Venetië en later keizer van Mexico werd. In 1864 werd Charlotte zelf keizerin van Mexico.

Zij verbleef iets meer dan twee jaar in Mexico. Tijdens de afwezigheden van haar echtgenoot uit Mexico-Stad stond hij haar toe om daar te regeren. Later besloot Charlotte persoonlijk naar Europa te reizen om hulp te vragen aan de keizer van Frankrijk en aan de Heilige Stoel. Zij kwam in Frankrijk aan in een bepaald jaar, maar werd zowel door de keizer van Frankrijk als door de paus afgewezen. In Rome leek haar geestelijke gezondheid verstoord te zijn. Een medisch alienist raadde aan haar onder toezicht op haar goed in Miramare te laten verblijven.

Terwijl keizer Maximiliaan in Mexico werd geëxecuteerd, verbleef Charlotte in een begeleide residentie. Toen zij naar België werd teruggebracht, was zij zich niet bewust van haar weduwschap. Zij leefde daarna bijna zestig jaar in België met een verslechterde psychologische toestand. Charlotte stierf in 1927 in het château de Bouchout in Meise, België.

Jeugd en huwelijk

Charlotte van België was de dochter van de koning der Belgen en koningin Louise d'Orléans. Zij was het vierde en laatste kind, en bovendien de enige dochter, van het vorstenpaar. Haar naam eerde de overleden Princess of Wales, de eerste echtgenote van de koning der Belgen. Charlotte werd op 7 juni 1840 om één uur ’s nachts in België geboren. Via haar moeder was zij een kleindochter van de koning van de Fransen, en zij was een nicht van koningin Victoria.

Als kind bezocht Charlotte in de zomer regelmatig Oostende en bracht zij vakanties door in Franse koninklijke residenties en in Windsor. Zij was vijf jaar oud toen koningin Louise op 11 oktober 1850 stierf. Na een turbulente en uitbundige kindertijd groeide zij uit tot een bedachtzame en introverte adolescent. Haar opvoeding werd persoonlijk opgevolgd door koningin Louise, terwijl haar gouvernante aanvankelijk gravin Denise d'Hulst, een Franse aristocrate, was. Haar godsdienstonderricht werd toevertrouwd aan pater Victor-Auguste Dechamps. Koning Leopold eiste van zijn kinderen ook frequente gewetensonderzoeken. Nadien werd gravin Marie-Auguste de Bovée haar gouvernante; zij stimuleerde dagelijks lezen en meditatie van De Navolging van Christus.

Op vijftienjarige leeftijd was Plutarchus haar favoriete auteur, terwijl zij Ovidius kinderachtig vond. In een brief beschreef zij de samenleving als flauw. Zij meende dat vorsten meer rekenschap moesten afleggen aan God dan andere mensen. Charlotte werd beschouwd als een afstandelijke schoonheid, zich bewust van haar waardigheid en op zoek naar morele volmaaktheid. Zij had de neiging haar omgeving streng te beoordelen, en stond dichter bij haar broer Philippe dan bij haar broer Leopold.

In 1856, toen zij zestien was, vroegen twee vrijers om haar hand: prins Georges de Saxe en de koning. Die laatste was de voorkeurskandidaat van koningin Victoria en koning Léopold. Charlotte weigerde het huwelijksaanzoek met de koning, uit persoonlijke keuze en onder invloed van madame d'Hulst. In mei 1857 ontmoette zij aartshertog Maximiliaan van Oostenrijk in Brussel. Zij koos ervoor met hem te trouwen; hij was acht jaar ouder en een broer van keizer Franz Joseph. Haar vader liet haar toe haar toekomstige echtgenoot zelf te kiezen. De verloving werd bevestigd op 27 juni 1857 en het huwelijk vond plaats op 27 juli 1857 in het koninklijk paleis in Brussel. Dit huwelijk verbond het Belgische dynastieke huis met het huis Habsburg-Lotharingen.

Van Milaan tot Miramare

In 1860 reisden Charlotte van België en Maximiliaan met het jacht Fantasia naar Madeira. Charlotte bleef in Funchal drie maanden alleen door ziekte, terwijl Maximiliaan in Brazilië Bahia, Rio de Janeiro en Espírito Santo bezocht. Op de terugreis naar Europa maakten zij op 9 november 1860 een tussenstop in Tetouan. Charlotte beschouwde de aanvaarding van de Mexicaanse kroon als een opdracht om onder de Habsburgse banier orde en beschaving te herstellen.

Voorbereiding van de reis naar Mexico

Op de vastgestelde datum werd Maximilien officieel keizer van Mexico in de troonzaal van Miramare. Hij verklaarde daarbij dat de wensen van het Mexicaanse volk hem toelieten zichzelf te beschouwen als de wettige, door het volk gekozen vorst. Een Mexicaanse deputatie legde akten van adhesie voor, met slechts marginale bevolkingscijfers als rechtvaardiging voor zijn verkiezing. Op dezelfde dag deed Maximilien zijn verklaring van intenties en legde hij de eed af. Daarna trok hij zich wegens een nerveuze depressie terug in zijn vertrekken voor onderzoek door dokter August von Jilek, die hem geprostrerd aantrof en rust in het Gartenhaus-paviljoen aanbeval. Charlotte van België zat intussen alleen het officiële banket voor op de vastgestelde datum.

Het vertrek naar Mexico werd op de vastgestelde datum bepaald. Onderweg maakten Charlotte van België en Maximilien een tussenstop in Rome om de zegen van paus Pius IX te ontvangen. Tijdens het pauselijk audiëntie vermeed iedereen het om de confiscatie van kerkelijk bezit door Mexicaanse republikeinen te vermelden. Pius IX benadrukte daarbij dat Maximilien de rechten van zijn volkeren en van de Kerk moest eerbiedigen.

Aankomst en eerste maanden in Mexico

Tijdens de reis werkten Charlotte van België en Maximilian aan een manuscript van zeshonderd pagina's over het ceremoniële aan het hof. De Novara stopte onderweg in Madeira en Jamaica, kreeg zware stormen te verduren en maakte uiteindelijk nog een laatste stop in Martinique. Nabij Veracruz schreef Charlotte van België een brief aan haar grootmoeder. Op 28 juni 1864 maakten Maximilian en Charlotte van België hun plechtige intocht in Mexico.

In Mexico kozen zij Chapultepec Castle als hun verblijf in Mexico-Stad en gebruikten zij tijdens de zomer ook het Cortes Palace in Cuernavaca. Zij begonnen hun regering met gulle zelfverzekerdheid en namen na hun aankomst dure verbeteringen aan verschillende eigendommen op zich. Tegelijkertijd was de financiële toestand van de schatkist catastrofaal. Charlotte van België woonde intussen verschillende feesten, militaire parades, bals en theatervoorstellingen bij. Maximilian en Charlotte van België beseften al snel dat hun rijk geteisterd werd door onveiligheid en wanorde, waardoor hun residenties door een grote gewapende macht werden bewaakt om rebellen af te slaan.

Moeilijke beginjaren in Mexico

De Franse interventie in Mexico, gesteund door Belgische en Spaanse contingenten, volgde op een lange burgeroorlog. Het Franse expeditiekorps onder leiding van maarschalk Bazaine telde ongeveer 28.000 tot 30.000 soldaten, maar kreeg te maken met guerrilla-aanvallen in een gebied dat vier keer zo groot was als Frankrijk. Slechts een conservatieve minderheid van de Mexicanen vroeg om buitenlandse tussenkomst. Toen Maximiliaan en Charlotte van België in Mexico aankwamen, was de toestand van het land nog steeds zeer slecht.

Maximiliaan probeerde zonder succes liberalen en conservatieven te verzoenen. Hij voerde een liberaal beleid en vervreemdde daardoor conservatieven en geestelijken, onder meer door de secularisatie van kerkelijke goederen goed te keuren. Terwijl hij enkele maanden afwezig was, liet hij Charlotte van België Mexico-Stad besturen. Zij zat de raad van ministers voor en hield op zondagen openbare audiënties. Toch was de populariteit van Maximiliaan en Charlotte van België al voorbij voor het eerste jaar van hun regering voorbij was.

De situatie werd verder bemoeilijkt toen Maximiliaan besloot de twee kleinzonen van de vroegere keizer te adopteren en zo het huis Habsbourg-Iturbide te stichten. Agustin was op dat moment twee jaar oud en moest volgens Maximiliaans wil van zijn moeder worden gescheiden. Charlotte werd door Maximiliaan verplicht Agustin bij zijn ouders weg te halen. De publieke opinie was unaniem tegen deze adoptiebeslissing. Maximiliaan vroeg ook om de publicatie van het geheime verdrag met de familie Iturbide in Europese kranten.

Ondertussen namen de aanvallen van de republikeinen van de vroegere Mexicaanse president Benito Juarez toe en rekruteerden zij veel elementen uit de Verenigde Staten. De Belgische Legioen leed op 11 april 1865 een zware nederlaag tegen de aanhangers van Juarez bij de Slag bij Tacambaro. Op 16 mei 1865 behaalde de Belgische Legioen onder luitenant-kolonel Alfred van der Smissen wel een overwinning bij La Loma. Op 3 oktober 1865 vaardigde Maximiliaan het 'zwarte decreet' uit, waarin amnestie aan dissidenten werd beloofd maar ook de executie van hardnekkige vijanden werd bevolen. Onder dit decreet werden verscheidene honderden tegenstanders zonder vorm van proces geëxecuteerd.

Bezoek aan Yucatán

Op 15 februari 1866 begon Charlotte aan een officieel bezoek aan Yucatán dat bijna twee maanden zou duren. Tijdens die reis voer zij met de Tabasco over de Golf van Mexico. In de provincie Yucatán werd zij grotendeels hartelijk ontvangen en kreeg zij tot aan haar aankomst in Mérida heel wat festiviteiten aangeboden. Tijdens haar verblijf bracht Charlotte ook een bezoek aan de oude Mayastad Uxmal.

Verblijf in Mexico en terugkeer naar Europa

Op 30 december 1865 herenigde Charlotte zich met Maximilien in Cuernavaca. Hij deelde er nieuwe wetgevende projecten met haar, en het echtpaar bleef er enkele dagen. In die periode vernam Charlotte ook het overlijden van koning Léopold, dat bijna vier weken voor 31 december 1865 had plaatsgevonden. Kort daarna, op 2 januari 1866, stierf ook haar grootmoeder langs moederszijde, koningin Marie-Amélie, in Engeland.

Intussen nam de druk op de Franse steun voor Maximilien in Mexico toe. De Franse publieke opinie drong erop aan dat de troepen die hem ondersteunden, uiterlijk in 1867 zouden worden teruggetrokken. Maximilien kon nog rekenen op een kleine groep Mexicaanse imperialistische soldaten, versterkt door Belgen en Oostenrijkers. Toen de Franse terugtrekking werd aangekondigd, verliet ook de Belgische legatie Mexico. Charlotte ondernam nog een laatste poging om dat besluit over Franse troepenterugtrekking ongedaan te maken, maar zij verliet Mexico uiteindelijk in het voorjaar van 1866.

Over haar vertrek deden later geruchten de ronde dat zij zwanger zou zijn geweest en dat Alfred van der Smissen de veronderstelde vader was. Die hypothese werd echter sinds het einde van de 19e eeuw weerlegd. Charlotte kwam op 18 augustus 1866 in Europa aan op de Impératrice Eugénie, samen met haar twee adoptiezonen. Zij was van plan de Mexicaanse zaak te bepleiten in Parijs en Rome. Bij haar aankomst in Saint-Nazaire was geen officieel onthaal voorzien, en in Parijs verbleef zij in het Grand Hôtel in plaats van in de Tuileries.

De onderhandelingen in Saint-Cloud

Toen Charlotte van België in Frankrijk aankwam, werd Napoleon III daarover ingelicht door Bazaine. De keizer was op dat moment in Vichy in behandeling voor een acute ontsteking van de prostaat en de blaas. Hij ontving ook haar telegram met het verzoek om een ontmoeting in Saint-Cloud, maar weigerde aanvankelijk haar te zien wegens zijn ziekte. In haar plaats stuurde hij keizerin Eugénie naar Charlotte in het Grand Hôtel.

Op 19 augustus 1866 ontmoette Napoleon III haar uiteindelijk in het Château de Saint-Cloud. Charlotte had voor haar pleidooi een memorandum van twintig pagina's opgesteld. Het gesprek leverde echter geen resultaat op: Napoleon III weigerde nieuwe financiële en militaire garanties voor Mexico toe te zeggen. Twee dagen later keerde Charlotte terug naar Saint-Cloud om te proberen zijn beslissing te veranderen.

Daarop volgde een gespannen onderhoud tussen Charlotte van België, Napoleon III en keizerin Eugénie, waarbij de keizerin een flauwte veinsde. Op 22 augustus 1866 bevestigde de Raad van Ministers het standpunt van Napoleon III tegen voortgezette Franse inmenging in Mexico. Op 23 augustus deelde Napoleon III Charlotte persoonlijk mee in het Grand Hôtel dat Frankrijk niet langer in Mexico zou optreden. Zijn weigering om zich nog met de Mexicaanse kwestie in te laten, was definitief.

Aankomst in Rome en toenemende isolement

Na haar weigering vertrok Charlotte van België uit Frankrijk naar haar domein Miramare. Zij vermeed daarbij Brussel en Wenen, en zocht ook geen hulp bij haar familie of schoonfamilie. Haar vader stond relatief aarzelend tegenover de Mexicaanse onderneming, terwijl haar broer vroeger wel een voorstander van haar ambities was geweest. Intussen was de houding van de Belgen tegenover een land dat vaak slecht nieuws bracht vijandig, en Charlotte was in Europa volledig geïsoleerd en kon niet rekenen op steun.

Toch bleef zij zoeken naar een uitweg. Zij verbleef een maand in Trieste voordat zij naar het Vaticaan trok. Daar probeerde zij de steun van de paus te winnen. Op 8 april 1868 arriveerde zij in Rome en ontmoette zij de paus verschillende dagen lang. Pius IX zag echter geen reden om de Kerk in te schakelen voor haar zaak.

In Rome gedroeg Charlotte zich vreemd. Zij droeg rouwkleren en beweerde dat anderen haar wilden vergiftigen. Zij vroeg om naar de Trevifontein gebracht te worden om water te drinken, weigerde terug te keren naar haar hotel en wilde in de pauselijke appartementen blijven. De paus liet haar een deel van zijn avondmaal eten, en ging zelfs voorbij aan de regels van de Heilige Stoel door haar te laten slapen in het Vaticaan. Dat gebeurde in een omgeving die volgens de beschikbare beschrijving slecht ingericht was en in de slechte seizoen te koud.

Later kwam Charlotte van België opnieuw in een andere familiale omgeving terecht. Zij verhuisde met Marie-Henriette naar het kasteel van Laken, waar zij zich vestigde in de vroegere appartementen van haar broers.

Bouchout en de latere herbestemming

Vanaf 1902 huisvestte Charlotte van België de schilder Edwin Ganz op het domein van Bouchout. Ganz was gespecialiseerd in het weergeven van paarden en stond dicht bij de koninklijke familie, vooral bij prinses Clémentine. Na de dood van Charlotte bleef hij de bijgebouwen van het kasteel bewonen tot 1948.

In 1938 kocht de Belgische staat het Bouchout-domein om er de Nationale Plantentuin van België op te richten. Later werden op het domein nieuwe serres ingehuldigd. In 2014 kreeg de tuin de naam Jardin botanique de Meise. Vanaf 1980 werd het interieur van het kasteel zelf aangepast tot vergader- en conferentieruimten voor evenementen.

Psychische toestand en mogelijke oorzaken

Charlotte van België leed aan een psychische pathologie waarvan de aard onzeker bleef, met onder meer psychose, paranoia en monomanie. Haar stoornis werd ook omschreven als een aandoening met vervolgingsideeën, die zich vooral richtten op Napoléon III. Volgens enkele onderzoekers werd haar geestesziekte mogelijk beïnvloed door meerdere factoren. Laurence Van Ypersele, Émile Meurice, Dominique Paoli en Coralie Vankerkhoven bestudeerden haar psychologie op basis van haar correspondentie uit 1869 en medische rapporten. Daaruit blijkt dat Charlotte tussen februari en juni 1869 ongeveer talrijke brieven en notities schreef. Zij zagen onder meer haar moederverlies, haar sterke plichtsgevoel, haar hoge religieuze ideaal en haar latente mystiek als mogelijke oorzaken van haar dementie. Ook haar exaltatie bij de verloving, haar idealisering van Maximiliaan, het ontbreken van een echt huwelijksleven en teleurstellingen in Italië en Mexico werden genoemd. Coralie Vankerkhoven wees daarnaast op waarschuwingssignalen zoals haar onbehagen in Uxmal en haar reacties op overlijdens van familieleden. Haar waanstoornis raakte volgens de feiten definitief gevestigd na haar terugkeer naar Europa.

Er bestonden ook geruchten en hypotheses over vergiftiging. Joan Haslip opperde dat Charlotte’s ziekte veroorzaakt kon zijn door bromide in haar koffie, en een arts van het Mexicaanse hof zou daar heimelijk bromide aan hebben toegevoegd. In Mexico circuleerden bovendien geruchten dat haar waanzin te wijten was aan regelmatige kleine gifdosissen. Onderzoeker Roger Heim steunde de hypothese dat Charlotte mogelijk vergiftigd was. Charlotte schreef op de dag van een officieel bezoek aan Yucatán ook een brief aan haar echtgenoot.

Andere gevallen van vervolgingsideeën werden vermeld bij Pierre de Saxe-Cobourg en Siegfried in Beieren, maar er bestaat geen vergelijkende studie over waanzin binnen de Cobourgfamilie.

Titels bij geboorte en later

Charlotte van België werd geboren als dochter van de koning. Bij haar geboorte droeg zij de titels van prinses van Saksen-Coburg en Gotha en hertogin in Saksen. Op basis van haar dynastieke titels had zij vanaf haar geboorte de stijl van Koninklijke Hoogheid. Daarnaast voerde zij bij haar geboorte de onofficiële titel van prinses van België, die later bij koninklijk besluit officieel werd geregeld. Vanaf 1864 tot aan haar dood droeg zij de titel Hare Keizerlijke Majesteit de Keizerin van Mexico.

Charlotte in film en stripverhaal

Charlotte van België inspireerde verschillende cinematografische werken, opera's, televisieseries, romans en ook een stripboek. In de film Maximiliano y Carlota uit 1966 werd ze vertolkt door Maria Rivas. Ook in El carruaje uit 1972 verscheen Charlotte, gespeeld door de Argentijnse actrice Nelly Meden. Het werk Charlotte ou La nuit mexicaine werd in 1989 gemaakt door Liliane Wouters.

Daarnaast verscheen in 2018 het eerste deel van de biografische stripreeks Charlotte impératrice, uitgegeven door Dargaud. Deze reeks werd gemaakt door Matthieu Bonhomme, die instond voor de tekeningen, en Fabien Nury, die het scenario schreef. Later volgden ook het tweede deel, Charlotte impératrice – l'Empire, het derde deel, Adios Carlotta, en het laatste deel, Soixante ans de solitude.

Scroll naar boven