Denis Mukengere Mukwege werd op 1 maart 1955 geboren in Bukavu, in het toenmalige Belgisch-Kongo. Hij is een Congolese gynaecoloog, mensenrechtenactivist, oprichter en hoofdchirurg van het Panzi-hospitaal in Bukavu. Mukwege wordt omschreven als een wereldwijd toonaangevende expert in de behandeling van meisjes en vrouwen die letsels oplopen door groepsverkrachtingen en doelgerichte fysieke aantastingen van de onderbuik. Zijn werk richt zich zowel op medische zorg als op politieke documentatie van de gruweldaden, met het publiek benoemen van verantwoordelijke dadersgroepen. Hij studeerde geneeskunde in buurland Burundi en specialiseerde zich later in gynaecologie en verloskunde aan de universiteit van Angers in Frankrijk. In 1989 vestigde hij zich in Lemera om er een gynaecologische post op te richten. Na de genocide in Rwanda in 1994 kreeg hij te maken met nieuwe uitdagingen door het systematische seksueel geweld en de verminking van vrouwen door rebellen en soldaten. In 2012 hield hij een toespraak bij de Verenigde Naties en riep hij de wereldgemeenschap op om seksueel oorlogsgeweld te veroordelen en verkrachters voor de rechter te brengen. Door zijn engagement maakte hij vijanden in eigen land en ontsnapte in 2012 aan een moordaanslag. Hij ontving onder meer de Mensenrechtprijs van de Verenigde Naties in 2008, de Right Livelihood Award in 2013, de Sacharow-prijs in 2014 en in 2018 samen met Nadia Murad de Nobelprijs voor de Vrede.
- Hoe zette Denis Mukwege zich in tegen seksueel geweld in oorlogssituaties en welke erkenning kreeg hij daarvoor?
- Hoe ontwikkelde Denis Mukwege zijn loopbaan in de geneeskunde en welke zware uitdagingen trof hij in Lemera?
- Hoe bouwde Denis Mukwege in Panzi Hospital een gespecialiseerde zorg uit voor vrouwen en meisjes die seksueel geweld hadden overleefd?
- Hoe combineerde Denis Mukwege zijn medische werk met engagement in de strijd tegen crisis en geweld?
- Hoe sprak Denis Mukwege zich uit over het geweld in Oost-Congo en de internationale reactie daarop?
- Wat gebeurde er na de aanslag op Denis Mukwege in oktober 2012?
- Hoe zette Denis Mukwege zijn werk in Kivu voort en welke internationale erkenning en kritiek volgden daarop?
- Wanneer werd Denis Mukwege lid van The Elders, en wat is deze groep?
Werk en erkenning
Denis Mukengere Mukwege is een Congolese gynaecoloog, mensenrechtenactivist, oprichter en hoofdchirurg van het Panzi-hospitaal in Bukavu. Hij geldt als een wereldwijd toonaangevend expert in de behandeling van verwondingen bij meisjes en vrouwen die het slachtoffer werden van groepsverkrachtingen en doelbewuste fysieke verminking van de onderbuik. Zijn werk richt zich niet alleen op medische zorg, maar ook op politieke documentatie van de gruweldaden en op het publiek benoemen van de verantwoordelijke dadergroepen.
In 2012 sprak hij voor de Verenigde Naties en riep hij de wereldgemeenschap op om seksueel geweld in oorlogstijd te veroordelen en verkrachters voor de rechter te brengen. Door zijn engagement maakte hij ook vijanden in eigen land. In datzelfde jaar ontsnapte hij aan een moordaanslag.
Voor zijn inzet kreeg Mukwege verschillende onderscheidingen. In 2008 ontving hij de Mensenrechtenprijs van de Verenigde Naties. In 2013 kreeg hij de Right Livelihood Award, ook wel de alternatieve Nobelprijs genoemd. Een jaar later werd hem de Sacharovprijs van het Europees Parlement toegekend. In 2018 kreeg hij samen met Nadia Murad de Nobelprijs voor de Vrede.
Van Bukavu naar Lemera
Denis Mukwege werd op 1 maart 1955 geboren in Bukavu als zoon van een protestantse predikant van de Swedish Pentecostal Mission. Hij kwam al vroeg in contact met patiënten door zijn vader te vergezellen tijdens bezoeken. Daarna studeerde hij geneeskunde in het naburige Burundi. Hij werkte eerst in een ziekenhuis in Lemera, in de landelijke regio Zuid-Kivu. Vervolgens besloot hij zich te specialiseren in gynaecologie en verloskunde aan de Universiteit van Angers in Frankrijk. In 1989 vestigde hij zich opnieuw in Lemera om er een gynaecologische post op te richten. Na de genocide in Rwanda in 1994 kreeg hij te maken met nieuwe uitdagingen door de systematische verkrachting en verminking van vrouwen door rebellengroepen en soldaten. In 1996 werden zijn gynaecologische post en Lemera volledig verwoest. Als overlevende van Lemera verhuisde hij daarna naar de provinciale hoofdstad Bukavu.
Panzi Hospital en de zorg voor slachtoffers
Leben richtte met internationale steun het Panzi Hospital in Bukavu op. Kort na de opening in 1999 merkte hij dat het aantal vrouwen dat seksueel oorlogsgeweld had overleefd hoog was en bleef toenemen. Daarom paste hij de afdelingen van het ziekenhuis aan voor gespecialiseerde behandeling van seksueel misbruikte vrouwen. Samen met collega’s behandelde hij vrouwen en meisjes uit de hele provincie, en hij verwierf erkenning voor de gynaecologische afdeling van Panzi Hospital. Als hoofdchirurg ontwikkelde Leben internationaal erkende standaarden voor de behandeling van overlevenden van seksuele oorlogsmisdaden. Daarbij lag ook de nadruk op steun voor vrouwen met aids. Hij behandelt ongeveer tien vrouwen per dag met ernstige genitale letsels, waarbij 30 procent van de gevallen grote medische ingrepen vraagt. Voor genitaal herstel werkt hij samen met internationale experts van het Fistula Hospital in Addis Abeba. Van het Duitse Instituut voor Medische Missie (Difäm) ontvangt hij financiële en farmaceutische steun. Tussen 1998 en 2013 opereerde hij samen met collega’s 40.000 verkrachte vrouwen in Panzi-Hospital.
Maatschappelijke en politieke rol
Denis Mukwege maakte deel uit van de taskforce die in Oost-Congo COVID-19 moest bestrijden. In juni 2020 verliet hij die taskforce om zich opnieuw volledig toe te leggen op zijn patiënten. Dat gebeurde in een periode waarin COVID-19 opdook in Oost-Congo terwijl de regio nog niet had verklaard dat de ebola-uitbraak was verslagen. Die ebola-uitbraak, die sinds augustus 2018 woedde, had toen al meer dan 2.200 levens gekost.
Op 20 december 2023 kondigde Mukwege zijn kandidatuur aan voor de presidentsverkiezingen in de Democratische Republiek Congo. Hij haalde daarbij minder dan één procent van de stemmen. Zijn kandidatuur verantwoordde hij met de nood aan hervormingen in justitie, leger en instellingen, en met maatregelen tegen de herhaalde conflicten.
Later gaf hij aan dat hij in het buitenland verbleef en niet kon terugkeren naar Bukavu nadat Goma en Bukavu in januari en februari 2025 waren gevallen. In februari 2026 was hij op een conferentiereis in Scandinavië. Intussen bleef ook het Panzi-Ziekenhuis onder moeilijke omstandigheden werken door een gebrek aan cash, gesloten banken en tekorten aan medicijnen en medisch materiaal. Mukwege schreef die problemen toe aan economische spanningen en aan besparingen op internationale hulpbudgetten. Hij meldde bovendien een sterke toename van gevallen van seksueel geweld, waaronder gerichte verkrachtingen van kinderen in conflictgebieden.
Appell aan de wereldgemeenschap
In februari 2026 trok Denis Mukwege met zijn appel aan de wereldgemeenschap de wereld rond en gaf hij talrijke interviews om aandacht te vragen voor de oorlog in het oosten van de DR Congo. Daarbij bekritiseerde hij de ongelijke internationale aandacht en politieke druk rond conflicten. Hij verwierp het idee van een "hiarchie van lijden" en wees op de zware en blijvende gevolgen voor de slachtoffers.
Mukwege hekelde ook de straffeloosheid van de daders. Volgens hem was er voldoende bewijs en waren er concrete acties nodig. Hij bekritiseerde Rwanda voor haar betrokkenheid bij het conflict in de eigen regio en stelde dat de Verenigde Naties Rwanda hadden beschuldigd van financiële en logistieke steun aan de rebellengroep M23. Tegelijk verklaarde hij dat ook de Congolese regering medeverantwoordelijk was voor massaverkrachtingen.
In zijn oproep vroeg Mukwege om tussenkomst van de wereldgemeenschap. Hij riep de Verenigde Naties op om seksueel geweld unaniem te veroordelen en drong aan op vervolging van verkrachters voor misdaden tegen de menselijkheid.
Aanslag en bescherming
Op 25 oktober 2012 werd Denis Mukwege het doelwit van een moordaanslag door onbekende gewapende mannen. Hij overleefde de aanval dankzij de tussenkomst van Joseph Bizimana, een trouwe medewerker die hem beschermde. Bizimana werd daarbij neergeschoten en gedood. Een dag later veroordeelde Ban Ki-moon, in zijn hoedanigheid van secretaris-generaal van de Verenigde Naties, de aanval. Na het incident verbleef Mukwege samen met zijn gezin enkele maanden in België om veiligheidsredenen. De moordaanslag bleef onopgelost.
Werk in Kivu en internationale erkenning
In januari 2013 keerde Denis Mukwege onder verhoogde beveiliging terug naar Kivu om zijn werk in het Panzi-ziekenhuis verder te zetten. In september 2013 ontving hij de Right Livelihood Award voor zijn verdiensten op het vlak van mensenrechten. In november 2014 riep hij de Europese Unie op om mensenrechten en democratie te respecteren in economische akkoorden met de Democratische Republiek Congo. Later werden de aan de prijs verbonden middelen in beslag genomen door de Congolese staat wegens vermeende belastingschulden, waardoor het Panzi-ziekenhuis in armoede terechtkwam. In 2018 kreeg Mukwege de Nobelprijs voor de Vrede.
Op 12 juni 2022 vroeg hij aandacht voor het lijden dat werd veroorzaakt door de hervatte oorlogsgeweld tussen het Congolese leger en de M23-rebellen in Oost-Congo. Hij wees erop dat de Democratische Republiek Congo bovenaan stond in de lijst van de meest verwaarloosde vluchtelingencrises van NRC Refugee Aid voor 2022 en meldde dat er in het noordoosten van het land 5,5 miljoen ontheemden waren. Volgens hem was de situatie in Congo een van de zwaarste humanitaire crises van de 21e eeuw. Hij stelde ook dat de M23-rebellen seksueel geweld gebruiken, en bekritiseerde het Westen wegens dubbele standaarden door het geweld in Congo te vergelijken met de oorlog in Oekraïne. Mukwege benadrukte dat seksueel geweld als wapen wordt ingezet en vrouwen lichamelijk en psychologisch vernietigt. Hij meldde ook dat koning Filip samen met koningin Mathilde en premier Alexander De Croo een bezoek bracht aan de Democratische Republiek Congo.
Lid van The Elders
In 2024 werd Denis Mukwege lid van The Elders. Deze groep is een alliantie van voormalige staatslieden, vredesactivisten, mensenrechtenverdedigers en prominente intellectuelen. The Elders werd opgericht in 2007 door Nelson Mandela, op initiatief van Peter Gabriel en Richard Branson.