Jacqueline Harpman werd geboren op 5 juli 1929 in Etterbeek, Brussel, als tweede dochter van Jeanne Honorez en Andries Harpman. Haar ouders exporteerden Belgische stoffen en kant naar Noord-Afrikaanse kolonies. Na haar geboorte vestigde het gezin zich in een appartement. Als Joodse familie week zij tijdens de Tweede Wereldoorlog uit naar Casablanca. Een aanzienlijk deel van haar vaders familie werd gedeporteerd naar Auschwitz en stierf tijdens de oorlog.
In Casablanca volgde Harpman haar middelbare studies aan het Collège Mers Sultan, omdat er beperkingen golden aan het Franse lycée. Daar hoorde zij de vijandigheid van Jacques Doriot tegenover Joden, een ervaring die zij later verwerkte in En quarantaine. Ze ontmoette er ook Mademoiselle Barthes, haar lerares Frans, aan wie zij haar liefde voor zuivere taal uit de 18e en 19e eeuw toeschreef. Na haar terugkeer naar Brussel in 1945 voltooide zij haar middelbare studies aan het Lycée de Forest. Daarna begon zij met medische studies, die zij na twee jaar in een sanatorium moest onderbreken. Dankzij penicilline kon zij haar studies hervatten, maar zij behaalde haar doctoraat in de geneeskunde uiteindelijk niet. In 1953 trouwde zij met filmmaker Émile Degelin; samen werkte het paar aan verschillende films. Het huwelijk eindigde in 1962 met een scheiding.
- Welke belangrijke levensfasen en professionele stappen kenmerken Jacqueline Harpman?
- Hoe ontwikkelde Jacqueline Harpman haar schrijven en welke interesse wekte haar werk op?
- Hoe zag het familiale en archiefkundig nalatenschap van Jacqueline Harpman eruit?
- Hoe werd Jeanne d'Arc in 2014 en 2015 op scène gebracht?
- Hoe werden de romans van Jacqueline Harpman later opnieuw onder de aandacht gebracht?
- Hoe werd Biographie opnieuw onder de aandacht gebracht en hoe groot was het succes?
Jeugd, oorlog en studies
Jacqueline Harpman werd geboren op 5 juli 1929 in Etterbeek, Brussel, als dochter van Jeanne Honorez en Andries Harpman. Haar ouders exporteerden Belgische stoffen en kant naar Noord-Afrikaanse kolonies en vestigden zich na haar geboorte in een appartement. Zij was het tweede kind van het gezin; haar oudere zus Andrée was negen jaar ouder.
Als Joods gezin week de familie tijdens de Tweede Wereldoorlog uit naar Casablanca. Een aanzienlijk deel van haar vaders familie werd gedeporteerd naar Auschwitz en stierf tijdens de oorlog. Door beperkingen aan het Franse lyceum volgde Jacqueline Harpman haar middelbare studies aan het Collège Mers Sultan in Casablanca. Daar luisterde zij naar de haatuitingen van Jacques Doriot tegen Joden, een ervaring waarover zij later gevoelens neerschreef in En quarantaine. Ook ontmoette zij er haar Franse lerares Mademoiselle Barthes, aan wie zij haar liefde voor de zuivere taal van de achttiende en negentiende eeuw toeschreef.
In 1945 keerde Harpman terug naar Brussel en maakte haar middelbare studies af aan het Lycée de Forest. Daarna begon zij geneeskunde te studeren. Zij lag twee jaar bedlegerig in een sanatorium, maar dankzij penicilline kon zij haar medische studies hervatten. Zij volgde een doctoraat in de geneeskunde, maar maakte dat niet af.
In 1953 trouwde zij met filmmaker Émile Degelin. Met hem werkte zij samen aan het schrijven en regisseren van verschillende films. In 1962 scheidden zij. Daarna publiceerde Harpman haar eerste tekst, L’amour et l’acacia, en vervolgens de roman L’apparition des esprits bij René Julliard. In 1959 kreeg zij de Victor-Rossel-prijs voor de roman Brève Arcadie. Naast haar literaire werk schreef zij ook voor cinema, maakte zij radioprogramma's en schreef zij theaterrecensies.
In 1963 trouwde zij met architect en dichter Pierre Puttemans. Zij werkte verschillende jaren als psychotherapeute in de kliniek Fond’Roy, maar verliet die plek omdat zij ontevreden was over de toegepaste behandelingsmethoden. Daarna begon zij in privépraktijk te werken. Haar belangstelling voor psychoanalyse groeide verder toen zij in 1976 een opleiding begon bij de Belgische Vereniging voor Psychoanalyse. Zij werkte samen met Jean Bégoin, een Kleiniaanse psychoanalyticus uit Parijs. Vanaf 1980 schreef zij artikels voor de Revue belge de psychanalyse. Enkele van haar beste artikels werden later verzameld in Écriture et Psychanalyse, samengesteld door Jacques Puttemans en uitgegeven bij Mardaga in 2011. Haar artikels behandelden onder meer vampiers, Proust en de betrokkenheid van vrouwen.
Latere romans en literaire belangstelling
Jacqueline Harpman publiceerde in 1987 de roman La Mémoire trouble en in 1996 Orlanda, waarvoor zij in 2006 de prix Médicis won. In 2004 vroeg zij Pierre Cugnon, astrofysicus aan het Observatoire Royal d'Uccle, om haar te begeleiden voor Le Passage des Éphémères. Datzelfde jaar beantwoordde Cugnon ook haar vragen voor Le Temps est un Rêve. Harpman beschikte over een bibliotheek waarin boeken over theoretische fysica, wetenschappelijke tijdschriften en sciencefictionromans samenkwamen. Haar werk wekte bovendien de belangstelling van verschillende filmmakers, onder wie Gérard Corbiau, die een scenario met flashbacks voorstelde. Harpman bleef schrijven en psychoanalyse beoefenen tot aan haar dood op 24 mei 2012.
Familie en nalatenschap
Jacqueline Harpman overleed rustig thuis, omringd door haar echtgenoot en dochters. Zij liet twee dochters en vier kleinkinderen na. Marianne is professor geschiedenis van de architectuur aan de Université Libre de Bruxelles, terwijl Toinon professor wiskunde is aan de Académie Royale des Beaux-Arts (ARBA). Onder haar kleinkinderen zijn een restaurator van kunstwerken, een agronoom, een muzikant en een wiskundige. Haar dochters hebben haar archieven ondergebracht bij het Archives et Musée de la Littérature in Brussel. Daar proberen archivarissen ook haar schrijftafel te reconstrueren.
Jeanne d'Arc op het toneel
In 2014 en 2015 speelde Emilie Guillaume de rol van Jeanne d'Arc in de voorstelling Jeanne d'Arc au Troisième Degré. De productie combineerde tekst van Biographie met theater, circus en gevechtskunsten. Zo ontstond een mix van verschillende podiumvormen rond het personage van Jeanne d'Arc.
Latere vertalingen en heruitgave
Sinds de jaren 2010 kregen de romans van Jacqueline Harpman meerdere vertalingen. Vooral Moi qui n'ai pas connu les hommes kende een ruime internationale verspreiding: tegen februari 2025 waren er 26 vertalingen, onder meer in het Duits, UK-Engels, US-Engels, Arabisch, Koreaans, Catalaans, Castiliaans, Fins, Georgisch, Grieks, Hongaars, Italiaans, Nederlands, Pools, Braziliaans Portugees, Europees Portugees, Roemeens, Russisch, Servisch, Slowaaks, Zweeds, Tsjechisch, Turks, Sloveens, Deens en Japans. In 2025 werd het boek opnieuw uitgegeven met een voorwoord van Julia Malye.
Heruitgave en succes van Biographie
Biographie werd in 2022 opnieuw uitgegeven en kende daarna een opmerkelijke heropleving van de aandacht. Het boek werd omschreven als een verhaal over de Generation Z Handmaid. Begin 2025 scoorde de roman sterk op BookTok, wat bijdroeg aan de zichtbaarheid ervan. Ook op GoodReads kreeg Biographie meer dan 178.000 beoordelingen. In de Verenigde Staten werden in 2024 meer dan 100.000 exemplaren verkocht.