Françoise Nyssen

Françoise Nyssen tijdens haar politieke carrière in 2017
Françoise Nyssen tijdens haar politieke carrière in 2017

Françoise Nyssen werd geboren in Etterbeek, België, en was van oorsprong Belgisch; in de jaren 1990 verkreeg zij de Franse nationaliteit. Zij is een Belgische-Franse uitgever en politica. Nyssen is de dochter van Hubert Nyssen, de Belgische reclameadviseur en stichter van uitgeverij Actes Sud, en diens eerste echtgenote. Zij volgde onderwijs aan het Franse lyceum in Brussel, behaalde in 1972 een diploma chemie aan de Vrije Universiteit Brussel en werd agrégée van het secundair onderwijs. Daarna begon zij aan een doctoraat in de biochemie. Tussen 1975 en 1978 studeerde zij aan het Sint-Lucasinstituut in Brussel en behaalde er een diploma stedenbouw aan het Institut supérieur d'urbanisme et de rénovation urbaine. Vervolgens trad zij toe tot de architectuurafdeling van het Belgische Ministerie van Leefmilieu en Levenskwaliteit. Vanaf 1987 tot eind 2022 nam zij deel aan het beheer van Actes Sud, dat in 2017 uitgroeide tot de negende grootste Franse uitgeversgroep. Onder president Emmanuel Macron was zij minister van Cultuur. Daarnaast was zij voorzitter van de vereniging Éclat, die het internationale straattheaterfestival van Aurillac organiseert, en voorzitter van de raad van bestuur van het festival van Avignon.

Uitgeverij en culturele functies

Françoise Nyssen, geboren in Etterbeek in België, was een Belgisch-Franse uitgeefster en politica. Vanaf 1987 tot eind 2022 nam zij deel aan het beheer van de uitgeverij Actes Sud, die was opgericht door Hubert Nyssen. In 2017 groeide Actes Sud uit tot de negende grootste Franse uitgeversgroep. Françoise Nyssen en haar echtgenoot bezaten tot aan diens overlijden 95 procent van het kapitaal van Actes Sud.

Naast haar werk bij de uitgeverij bekleedde zij verschillende culturele mandaten. Onder president Emmanuel Macron was zij minister van Cultuur. Zij was ook voorzitster van de vereniging Éclat, die het internationale straattheaterfestival van Aurillac organiseert, en voorzitster van de raad van bestuur van het Festival van Avignon.

Opleiding en vroege loopbaan

Françoise Nyssen werd als Belg geboren. Zij is een dochter van Hubert Nyssen, een Belgische reclameman en oprichter van Éditions Actes Sud, en van zijn eerste vrouw. Nyssen volgde onderwijs aan het Frans lyceum in Brussel en behaalde in 1972 een diploma in de scheikunde aan de Vrije Universiteit Brussel. Daarna werd zij geaggregeerde voor het secundair onderwijs en begon zij aan een doctoraat in de biochemie.

Van 1975 tot 1978 studeerde zij aan het Sint-Lucasinstituut in Brussel. Vervolgens behaalde zij een diploma in stedenbouw aan het Hoger Instituut voor Stedenbouw en Stedelijke Vernieuwing in Brussel. Daarna trad zij in dienst bij de architectuurafdeling van het Belgische ministerie van Leefmilieu en Levenskwaliteit. In de jaren 1990 verkreeg zij de Franse nationaliteit.

Gezinsleven en uitgeverij

Françoise Nyssen had vier kinderen, van wie er twee uit een eerste verbintenis met Jean-Philippe Gautier kwamen. Haar dochter Julie Gautier is algemeen directeur en bestuurslid van Actes Sud. Haar tweede echtgenoot was Jean-Paul Capitani, die zelf drie kinderen had uit een eerdere relatie; samen kregen zij nog twee kinderen. Hun dochter Pauline Capitani is operationeel directeur en bestuurslid van Actes Sud. Nyssen heeft veertien kleinkinderen. Haar zoon Antoine overleed in 2012 door zelfdoding.

Nyssen kwam in 1980 in de uitgeverswereld terecht als vennoot en gedelegeerd bestuurder van de uitgeverscoöperatie Paradou. In 1987 werd zij vennoot en voorzitter van de raad van bestuur van Actes Sud, een uitgeverij die werd opgericht door Hubert Nyssen en Christine Lebœuf en gevestigd is in Arles en Parijs. Samen met Jean-Paul Capitani richtte zij ook de boekhandel van Actes Sud op. Sinds 1995 leidt zij de collectie "Un endroit où aller". In 2017 bezaten zij en Capitani 95% van het kapitaal van Actes Sud Participations, terwijl Actes Sud toen de negende grootste Franse uitgeversgroep was.

Domaine du Possible

In 2014 richtte Françoise Nyssen samen met haar echtgenoot de school Domaine du Possible op, een school voor begaafde kinderen. Henri Dahan was de eerste directeur. Het eerste schooljaar vond plaats in de kapel van Méjan. Daarna verhuisde de school naar een boerderij in de buurt van Arles. In 2016 telde de school ongeveer honderd leerlingen, van 3 jaar oud tot en met een niet nader gespecificeerde leeftijd.

Minister van Cultuur

Françoise Nyssen werd op 17 mei 2017 benoemd tot minister van Cultuur in de regering-Philippe onder president Emmanuel Macron. Bij haar aankomst in de rue de Valois stelde zij Marc Schwartz aan als kabinetschef; na diens vertrek in 2018, in het kader van een missie over de verspreiding van de pers, volgde Laurence Tison-Vuillaume hem op. Nyssen behield daarbij bijna alle directeurs van de centrale administratie van het ministerie. Volgens Mediapart ondervond zij in 2018 moeilijkheden in haar relaties met de administratie.

Tijdens haar ambtstermijn kreeg zij onder meer de opdracht om de belofte van Emmanuel Macron uit te voeren om jongeren een cultuurpas van 500 euro te geven. In 2019 bracht de Rekenkamer daarover een kritisch rapport uit, waarin de hoge kosten werden benadrukt en werd vastgesteld dat de doelstellingen inzake democratisering niet waren gehaald. Nyssen nam ook initiatieven rond de opening van bibliotheken op zondag. Op vraag van president Emmanuel Macron, die wees op de beperkte openingsuren in het weekend in Frankrijk in vergelijking met andere landen, benoemde zij Noël Corbin en Erik Orsenna om hierover een rapport op te stellen.

Op cultureel vlak schrapte zij de traditionele concerten van het Feest van de Muziek op het Paleis-Royal en verving die door zes concerten in provinciale en voorstedelijke steden. Met het initiatief "Les Étés de Valois" ontving het Paleis-Royal in de zomer enkele honderden jonge Parijzenaars voor culturele ateliers. Zij kondigde ook staatssteun aan voor de heropbouw van een door brand beschadigde mediatheek in La Courneuve.

Nyssen legde sterk de nadruk op gendergelijkheid in de cultuursector. Zij wees op grote ongelijkheden in de muziekwereld, waar slechts 12 procent van de hedendaagse muziekscènes door vrouwen werd geleid en 16 procent van de steun voor muziekcreatie naar vrouwen ging. Zij kondigde doelstellingen aan om vrouwelijke artiesten beter zichtbaar te maken op het festival van Aix-en-Provence, een sanctiesysteem voor subsidies voor wie de gelijkheidsverplichtingen niet naleefde, en een budget om loonverschillen binnen haar ministerie weg te werken. Daarnaast stelde zij zich tot doel om tegen het einde van de vijfjarige termijn 50 procent vrouwen aan het hoofd van publieke culturele instellingen te hebben.

In juli 2018 kondigde zij ook een hervorming van de publieke audiovisuele sector aan, met onder meer de afschaffing van minstens één terrestrische zender. De plannen voorzagen in de opheffing van Frans-Ô, de overgang van Frans 4 naar uitsluitend digitale uitzendingen en een fusie van Frans Bleu met Frans 3. De hervorming moest synergieën ontwikkelen en nieuwe projecten voor de mediasector mogelijk maken, met digitale transformatie via herschikking van middelen en gezamenlijke projecten zoals Fransinfo. Volgens Les Échos werd daarbij een besparing van ongeveer 150 miljoen euro tegen 2022 geraamd. In januari 2018 werd Nyssen bij een herschikking van de regering vervangen door Franck Riester.

Voorzitterschappen en functies vanaf 2019

In 2019 nam Françoise Nyssen opnieuw functies op binnen uitgeverij Actes Sud en het ecosysteem in Arles. Dat ecosysteem omvat boekhandels, de vereniging Méjan, een bioscoop en de activiteiten van de school Domaine du possible. Sinds maart 2019 is zij ook voorzitter van het straattheaterfestival van Aurillac. Daarnaast was zij voorzitter van het Huis van de Poëzie in Parijs, van het centrum voor vocale kunst MUSICATREIZE in Marseille en van de beheersvereniging van het festival van Avignon. In december 2021 maakte Actes Sud bekend dat zij haar voorzittersfunctie tegen het einde van het jaar zou neerleggen. Zij bleef wel bestuurslid en meerderheidsaandeelhouder van uitgeverij Actes Sud.

Controverse rond antroposofie en de school Domaine du possible

Françoise Nyssen kwam in opspraak door haar vermeende band met de antroposofie en met de school Domaine du possible, die zij mede oprichtte. Tijdens een interview op BFMTV omschreef Jean-Luc Mélenchon haar als verbonden met de antroposofie. Die antroposofie wordt voorgesteld als een mystieke denkstroming die begin twintigste eeuw in Duitsland ontstond, en haar moderne takken werden bekritiseerd door de interministeriële missie tegen sekten.

Volgens Henri Dahan, toen directeur van Domaine du possible, hield Nyssen in 2016 vast aan de Steiner-Waldorfpedagogie. Een leerling die werd geïnterviewd door journalist Jean-Baptiste Malet gaf daarover nochtans positieve feedback. M. Capitani verklaarde dat het ontbreken van een formele vermelding van haar aansluiting te maken had met strategische redenen. In de berichtgeving werd ook melding gemaakt van een geheim occultistisch kerstueel van antroposofische aard dat zonder voorafgaande informatie aan de ouders was georganiseerd.

Daarnaast bevestigen de feiten dat Nyssen in 2015 een artikel publiceerde in de Nouvelles de la Société anthroposophique in France en dat zij zich uitliet over haar nabijheid tot de antroposofische spirituele sfeer. Het rectoraat van Aix-Marseille gaf eveneens een standpunt over de school. Henri Dahan werd in 2017 ontslagen.

Controverse rond Actes Zuid en hotel d’Aguesseau

Volgens verschillende berichtgeving ontstond er controverse rond onroerend goed en werkzaamheden die verbonden waren met Françoise Nyssen en Actes Zuid. Hotel d’Aguesseau, dat sinds 1926 als historisch monument is geklasseerd, was tot 2012 in handen van een civiele vastgoedvennootschap die door Nyssen werd beheerd. Die vennootschap liet in 2012 een uitbreiding van 150 vierkante meter uitvoeren, met mezzanines en trappen, die werd verhuurd aan Actes Zuid. Volgens de genoemde bronnen waren voor die werken geen aangiftes gedaan bij de stedelijke bouwdienst van Parijs, de fiscale administratie, de Bouwschatten van Frankrijk en de architect van de monumenten.

In 2017 werd in Parijs een voorlopig onderzoek geopend, maar dat werd in 2018 zonder verder gevolg afgesloten. Daarnaast meldde het weekblad De Gele Kanarie dat in Arles grote niet-geautoriseerde werken waren uitgevoerd aan het hoofdkwartier van Actes Zuid door Françoise Nyssen en haar echtgenoot. Die werken zouden in 2017 zijn geregulariseerd door M. Capitani, toen hij minister van Cultuur werd.

De controverse werd verder gevoed door de band tussen Nyssen en Actes Zuid tijdens haar ministeriële ambtstermijn. In 2017 ontving Actes Zuid 1,5 miljoen euro van het Nationaal Centrum voor het Boek, terwijl Nyssen als minister van Cultuur toezicht hield op die instelling. Bovendien behield zij tijdens haar mandaat nog bepaalde belangen in Actes Zuid. In 2016 was Actes Zuid al de op één na meest gesteunde uitgever door het Nationaal Centrum voor het Boek, met 1,3 miljoen euro.

Scroll naar boven